અપેક્ષાનો આંચકો

તમે પટકથા લખી રાખી હોય અને વાસ્તવિકતા અચાનક બીજું જ નાટક ભજવી કાઢે ત્યારે જે સ્તબ્ધતા જન્મે છે, તેને 'ડિસલોકેશન ઓફ એક્સપેક્ટેશન' કહેવાય. આ શબ્દ બ્રિટિશ લશ્કરી તાલીમ અને ખાસ કરીને રોયલ મરીન્સની વ્યૂહરચનામાંથી આવે છે. યુદ્ધભૂમિ પર જ્યારે જવાન માને છે કે દુશ્મન સામેથી આવશે, પણ તે પાછળની ટેકરી પરથી ગોળીબાર શરૂ કરે, ત્યારે યોજના નહીં પણ સૈનિકનું મગજ ભાંગી પડે છે. ક્ષણભર માટે હાથપગ થીજી જાય છે. આ લકવો હથિયારના અભાવે નથી થતો, ધારણા તૂટવાના આંચકાથી થાય છે.

માણસ મુશ્કેલીથી એટલો નથી હારતો જેટલો ખોટી અપેક્ષાથી હારે છે. આપણું મન કલ્પનાઓનો કિલ્લો ચણીને બેઠું હોય છે. જ્યારે હકીકતનો પહેલો પથ્થર એ કિલ્લાની દીવાલ તોડે, ત્યારે મોટાભાગના લોકો સાચી સ્થિતિ સામે લડવાને બદલે જૂની કલ્પનાઓને વળગી રહે છે. આ સમય બગાડે છે અને નુકસાન વધારે છે. લશ્કર શીખવે છે કે યોજના તૂટે એ ક્ષણે અપેક્ષાઓનું વિસર્જન કરીને તુરંત વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લેવી, એ જ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની પહેલી શરત છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ ચમકતી સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. છ મહિના સુધી ટીમે એક નવી એપ્લિકેશન બનાવી હોય. પ્રમોશનના પ્લાન તૈયાર હોય. ફંડિંગના આંકડા નક્કી હોય. પ્રમોટર્સ માનીને બેઠા હોય કે લોન્ચના પહેલા જ દિવસે લાખો ડાઉનલોડ્સ થશે. પણ વાસ્તવિકતા ક્રૂર હોય છે. લોન્ચના દિવસે માત્ર ૫૦ ડાઉનલોડ થાય અને સર્વર ક્રેશ થઈ જાય. ઇન્વેસ્ટર ફોન ઉપાડવાનું બંધ કરી દે.

આ ક્ષણે ફાઉન્ડર અને મેનેજમેન્ટ ડિસલોકેશન ઓફ એક્સપેક્ટેશનનો ભોગ બને છે. તેઓ પરિસ્થિતિને સુધારવાને બદલે સન્ન થઈને બેસી રહે છે. માર્કેટિંગ ટીમને ગાળો દેશે કે ગૂગલના એલ્ગોરિધમને દોષ આપશે. જે માણસ ઝડપથી આ આંચકો પચાવીને સમજી લે છે કે ગ્રાહકને આ પ્રોડક્ટ નથી જોઈતી, તે જ બચી શકે છે. ખોટી આશા પાળવી એ વ્યાવસાયિક આત્મહત્યા છે.

નકશો ખોટો નીકળે ત્યારે જમીનને દોષ દેવાનો કોઈ અર્થ નથી; રસ્તો તરત બદલવો પડે.