ખરડાયેલા ચશ્માની સમસ્યા

તમે દુનિયાને જેવી છે તેવી નથી જોતા. તમે દુનિયાને તેવા રંગમાં જુઓ છો જેવા સંસ્કાર તમારા મગજ પર પડ્યા છે. માનવશાસ્ત્રમાં આને એક સીધા રૂપકથી સમજાવવામાં આવે છે: જ્યારે માઇક્રોસ્કોપનો કાચ જ મેલો હોય, ત્યારે સામે દેખાતા બેક્ટેરિયા સાચા નથી દેખાતા. વિજ્ઞાની બેક્ટેરિયાની ભૂલ કાઢે છે, પણ વાંક કાચ પર બાઝેલા પોતાના જ મેલનો હોય છે. આપણે સૌ આ ખરડાયેલા કાચ પાછળ બેસીને જ જગતનું મૂલ્યાંકન કરીએ છીએ.

આ વિચાર માનવશાસ્ત્રના અભ્યાસમાંથી આવ્યો છે અને પત્રકાર ગિલિયન ટેટે તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. સામાજિક વિજ્ઞાનનો નિયમ છે કે નિરીક્ષક પોતે ક્યારેય તટસ્થ હોતો નથી. તમે જે પરિવારમાં જન્મ્યા, જે જ્ઞાતિમાં મોટા થયા અને જે ભાષા બોલ્યા, તેનાથી તમારા મગજના કાચ પર અદૃશ્ય ચીકાશ જામી ગઈ છે. તકલીફ એ છે કે આ કાચને રૂમાલથી લૂછી શકાતો નથી. આપણે સામેવાળાની સંસ્કૃતિ કે ટેવને ખોટી માની લઈએ છીએ, કારણ કે આપણું પોતાનું દૃષ્ટિકોણ જ પક્ષપાતી છે.

આ સમસ્યાને સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે મોટા ભાગના લોકો પોતાના સંસ્કારોને જ ‘સામાન્ય ડહાપણ’ માની બેસે છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની માન્યતાઓથી સાવ વિપરીત વર્તન જુએ છે, ત્યારે તે તરત ચુકાદો આપી દે છે. સામેવાળો માણસ મૂર્ખ નથી હોતો, આપણી જોવાની બારી ધૂંધળી હોય છે. આપણને લાગે છે કે આપણે નિષ્પક્ષ છીએ, પણ આપણું દરેક તારણ પૂર્વગ્રહોથી ખદબદતું હોય છે.

આ વાત પ્રવાસમાં સૌથી વરવી રીતે દેખાય છે. અમદાવાદનો એક પ્રવાસી બનારસના મણિકર્ણિકા ઘાટ પર જાય છે. ત્યાં સળગતી ચિતાઓ, ગંદકી અને ભીડ જોઈને તે મોં બગાડે છે. તેની નજરમાં એ ફક્ત અંધશ્રદ્ધા અને અવ્યવસ્થા છે. તેને મનમાં એમ થાય કે આ લોકો પછાત છે, કારણ કે તેની પોતાની આંખે સુઘડ મધ્યમવર્ગીય જીવન જોયું છે. તે એ નથી સમજી શકતો કે તે જ શહેરમાં પેઢીઓથી વસતા સ્થાનિક માટે એ જગ્યા મોક્ષ અને જીવનના પરમ સત્યની સ્વીકૃતિ છે. ગુજરાતી પ્રવાસી આખી યાત્રા પોતાના પાંચ દિવસના એર-કન્ડિશન્ડ ચશ્માથી માપે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રવાસ કરવાથી દૃષ્ટિ ખુલે છે. હકીકતમાં માણસ પોતાના વતનનો કચરો સૂટકેસમાં ભરીને સાથે ફરે છે. જ્યાં સુધી પોતાના કાચ પર લાગેલી ધૂળનું ભાન ન થાય, ત્યાં સુધી આખી પૃથ્વી ફરી વળો તોય કશું નવું દેખાવાનું નથી.

ચશ્મા સાફ કર્યા વગર આખી દુનિયાને મોઢું ધોવાની સલાહ ન આપવી.