મક્કમ મીરકેટ સિન્ડ્રોમ

રણપ્રદેશમાં જીવતું મીરકેટ નામનું નાનકડું પ્રાણી તમે જોયું હશે. બે પગ પર ટટ્ટાર ઊભું રહે. ગરદન ખેંચીને ચારેય તરફ જોયા કરે. આસપાસ બાજ ઊડતો હોય કે શિયાળ ફરતું હોય, એ પોતાની જગ્યા પરથી હલતું નથી. એની નજરમાં એક વિચિત્ર જીદ હોય છે. આ કોઈ સિદ્ધાંત કે પુસ્તકીયો નિયમ નથી, પણ આધુનિક પરિભાષામાં વપરાતું એક રૂપક છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની ક્ષમતા કરતાં હજાર ગણા મોટા સંકટ સામે કોઈ પણ જાતના વિકલ્પ વિના અડીખમ ઊભો રહી જાય, ત્યારે તેને આ મનોવૃત્તિ લાગુ પડે છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી, પણ માનવ સ્વભાવની આ જીદ સદીઓ જૂની છે.

આ વર્તનની મજા એ છે કે એમાં ગણતરી હોતી નથી. સામાન્ય શાણપણ કહે છે કે જોખમ મોટું હોય તો દરમાં ભરાઈ જવું. ભાગી છૂટવું. પણ આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતો માણસ ભાગતો નથી. એ ઊભો રહે છે કારણ કે એણે પોતાના અસ્તિત્વની સીમા નક્કી કરી લીધી છે. આ આત્મહત્યા જેવી હિંમત છે. સામે તોપ હોય અને હાથમાં તલવાર હોય, ત્યારે તર્ક કામ નથી કરતો. ત્યાં માત્ર આ આંધળી મક્કમતા કામ કરે છે. દુનિયા પરિણામ જુએ છે, પણ ઈતિહાસ ઘણી વાર આવા જ અણનમ જીવોના કારણે વળાંક લે છે.

ભારતના ઇતિહાસમાં આવા મીરકેટ ઠેરઠેર મળી આવે છે. ૧૮૫૭ના સંગ્રામ વખતે ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ સામે આખી બ્રિટિશ હકુમત હતી. હ્યુ રોઝની ફોજ પાસે આધુનિક હથિયારો અને વિશાળ સેના હતી. ગણિત સ્પષ્ટ હતું: રાણી હારવાની હતી. કોઈ પણ વ્યવહારુ બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ શરણાગતિ સ્વીકારી લે અથવા પેન્શન બાંધીને ચૂપચાપ બેસી જાય. બીજા ઘણા રજવાડાંઓએ એ જ કર્યું હતું. પણ રાણી ઘોડા પર સવાર થઈને લડી. એને ખબર હતી કે અંત નિશ્ચિત છે, છતાં એ હટી નહીં. એ અડગ ઊભી રહી.

આવી જિદ્દ ક્યારેક મૂર્ખામી લાગે અને ક્યારેક શૌર્ય. એનો આધાર ઇતિહાસના પરિણામ પર છે. પણ જ્યારે તમારો પક્ષ નબળો હોય અને આખો માહોલ વિરુદ્ધ હોય, ત્યારે પાછા વળવાનો દરવાજો જાતે જ બંધ કરી દેવો પડે છે. શરણાગતિ હંમેશાં આરામદાયક હોય છે, જ્યારે ટટ્ટાર ઊભા રહેવામાં લોહી વહે છે. સવાલ એટલો જ છે કે તમે દરમાં છુપાઈને લાંબું જીવવા માગો છો કે પછી ઉઘાડા મેદાનમાં છાતી કાઢીને પતવા તૈયાર છો.

જે લડાઈમાં હારવાનું નક્કી જ હોય, ત્યાં ફક્ત તમારું ટટ્ટાર ઊભા રહેવું એ જ સામો ઘા છે.