હેતુપૂર્વકની રમત

બાળકને ચેમ્પિયન બનાવવાની ઘેલછામાં મા-બાપ ઘણીવાર તેનો શ્વાસ રૂંધી નાખે છે. ચાર વર્ષની ઉંમરે ટેનિસ રેકેટ પકડાવી દેવું અને દિવસના આઠ કલાક માત્ર ડ્રિલ કરાવવી એ સાધના નથી, માનસિક અત્યાચાર છે. સ્પોર્ટ્સ સાયન્સમાં આનો એક સચોટ તોડ છે: 'ડેલિબરેટ પ્લે'. આ કોઈ આડેધડ ટાઈમપાસ નથી અને મિલિટરી જેવી કડક તાલીમ પણ નથી. આ એવી રમત છે જેમાં નિયમો લવચીક હોય, પરિણામની ચિંતા ન હોય, પણ અંદરખાને કૌશલ્યનો વિકાસ થતો હોય. બાળક આનંદ ખાતર રમે છે, પણ એ જ પ્રક્રિયા તેને અજાણતાં કુશળ બનાવે છે.

આ વિચાર કેનેડિયન સ્પોર્ટ્સ સાયન્ટિસ્ટ જીન કોટેએ રમતગમતના વિકાસના મોડેલમાં રજૂ કર્યો હતો. એમનું તારણ સ્પષ્ટ હતું: બાળપણમાં અતિશય વ્યવસ્થિત અને શુષ્ક પ્રેક્ટિસ કરાવવા કરતાં મુક્ત રમતો રમવા દેવી વધુ પરિણામલક્ષી છે. ગલી ક્રિકેટમાં એક ટપ્પી આઉટનો નિયમ રાખવો કે ટેબલ ટેનિસના બેટ વગર પ્લાસ્ટિકના પાટિયાથી બોલ મારવો—આ બધું હેતુપૂર્વકની રમતમાં આવે છે. અહીં કોઈ કડક કોચ વ્હિસલ વગાડીને ભૂલો ગણતો નથી. બાળક જાતે જ નવા પ્રયોગો કરે છે, અનુકૂલન સાધે છે અને રમત સાથે ઊંડો પ્રેમ કેળવે છે.

જ્યારે તમે કોઈ કામ માત્ર મજા માટે કરો છો ત્યારે મગજ થાકતું નથી. શરૂઆતની ઉંમરે વધુ પડતી સ્પેશિયલાઈઝેશન બાળકના મગજ અને શરીર બંનેને અકાળે બાળી નાખે છે. જે વ્યક્તિ બાળપણમાં જુદી જુદી મુક્ત રમતોમાંથી પસાર થઈ હોય તે ભવિષ્યમાં અણધાર્યા સંજોગો સામે વધુ ક્રિએટિવ સાબિત થાય છે. નિયમોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને પોતાની રીતે પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરવાની ક્ષમતા અહીંથી જન્મે છે. રમત જ્યારે ફરજ બની જાય ત્યારે ઉત્સાહ મરી પરવારે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા ગુજરાતી મા-બાપ આ ભૂલ વારંવાર કરે છે. છ વર્ષના કબીરને શનિવારે સ્વિમિંગ, રવિવારે વાયોલિન અને બુધવારે ગણિતના ટ્યુશનમાં જોતરી દેવામાં આવે છે. પિતાને દીકરામાં ભવિષ્યનો આઈવી લીગનો હીરો દેખાય છે. છોકરો શિસ્તબદ્ધ રોબોટ બની જાય છે. એના કરતાં તેને પાછળના યાર્ડમાં પોતાની રીતે લાકડીથી બોલ ફટકારવા દો. મિત્રો સાથે મળીને પોતાના નિયમો બનાવીને બાસ્કેટબોલ રમવા દો. સખત મહેનત જરૂરી છે, પણ રમતની આત્મા વિનાની મહેનત માત્ર કંટાળો પેદા કરે છે.

શિસ્ત રોબોટ બનાવે છે, પણ રમત પ્રતિભાને જન્મ આપે છે. જીતવાની લાલચ વગર રમવું એ જ સર્વોચ્ચ કળા છે.