વિભાજનનો તર્કદોષ

આખો સમાજ સંસ્કારી છે, એટલે એનો દરેક નાગરિક સાધુ જેવો જ હશે? આ ભ્રમ છે. તર્કશાસ્ત્રની ભાષામાં આ ભૂલને ‘ડીકમ્પોઝિશન ફેલેસી’ અથવા વિભાજનનો તર્કદોષ કહે છે. નિયમ સાદો છે: જે ગુણ આખા સમૂહનો કે વ્યવસ્થાનો હોય, તે ગુણ તેના દરેક છૂટાછવાયા ભાગમાં પણ હોવો જ જોઈએ—એવું માનવું મૂર્ખામી છે. સમૂહનું સત્ય એ વ્યક્તિગત ઘટકનું સત્ય નથી હોતું.

આ વિચાર નવો નથી. પ્રાચીન ગ્રીક તર્કશાસ્ત્રથી લઈને આધુનિક ફિલસૂફી સુધી આ દોષ વારંવાર ચર્ચાયો છે. એરિસ્ટોટલે પોતાના તર્કશાસ્ત્રના ગ્રંથોમાં આ જ વિચાર જુદા સંદર્ભે મૂકેલો. કોઈ ચોક્કસ આધુનિક લેખકે આ શબ્દ પહેલીવાર ઘડ્યો એવું નથી, પણ રોજિંદા જીવનમાં આ આંધળૂકિયું અનુમાન દરેક ક્ષેત્રમાં ભયંકર છેતરામણી ઊભી કરે છે. આપણે આખી સિસ્ટમનું લેબલ લઈને સીધું વ્યક્તિના કપાળે ચોંટાડી દઈએ છીએ.

આપણે આ ભૂલ સંબંધોમાં, રાજકારણમાં અને ધંધામાં રોજ કરીએ છીએ. મોટી કંપની પ્રતિષ્ઠિત છે એટલે ત્યાંનો પટાવાળો કે મેનેજર પ્રામાણિક જ હશે એવું ધારી લેવું એ આપણી બૌદ્ધિક આળસ છે. એક મકાન ભવ્ય છે, પણ એની એક એક ઈંટ ભવ્ય નથી હોતી. ઈંટ તો માત્ર માટીનું ચોસલું છે. ભાગો ભેગા મળીને જે સ્વરૂપ બનાવે છે, તે તેના અલગ થયેલા ટુકડાઓમાં વહેંચી શકાતું નથી.

આપણા દેશના ધાર્મિક ઉત્સવો કે મોટા મંદિર-ટ્રસ્ટો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ પ્રખ્યાત તીર્થધામ કે નવરાત્રિ મંડળ લાખો ભક્તોની શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર હોય છે. સમગ્ર આયોજન પવિત્ર, શિસ્તબદ્ધ અને દાનવીર દેખાય. હવે કોઈ ભોળો માણસ એમ માની લે કે આ ટ્રસ્ટનો પ્રમુખ, લાડુ વહેંચનારો કારભારી કે ચંદો ઉઘરાવતો સ્વયંસેવક પણ એટલો જ નિષ્કલંક અને દેવદૂત જેવો હશે. વાસ્તવમાં પાવતી ફાડનારો રોકડમાંથી કટકી કરતો હોય કે સગાંવહાલાંને વીઆઈપી પાસ પધરાવતો હોય. ટ્રસ્ટ પવિત્ર હોઈ શકે, પણ એનો દરેક સાંધો પવિત્ર નથી હોતો.

આખું ઝાડ લીલુંછમ દેખાય, તોપણ એની અંદરની કોઈ એક ડાળખી સડેલી જ નીકળી શકે.