સત્તાનું ચક્રવ્યૂહ

સત્તા ક્યારેય સ્થિર રહેતી નથી. એ એક અવિરત ચક્રમાં ફરે છે. શરૂઆતમાં કોઈ વ્યવસ્થા કે સંબંધમાં સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થાય છે, સૌને બરાબરીનો અહેસાસ થાય છે. પણ ધીમે ધીમે નિયંત્રણ એક કેન્દ્ર તરફ સરકવા લાગે છે. પ્રભાવશાળી પક્ષ સામેવાળા પર આધિપત્ય જમાવે છે, પોતાની શરતો થોપે છે અને આખરે સામેનો પક્ષ સંપૂર્ણપણે લાચાર બની જાય છે. સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનમાં આ વારંવાર દોહરાવાતા વર્તનને સત્તાનું ચક્ર કહે છે. આ કોઈ એક વ્યક્તિએ ઘડેલો સિદ્ધાંત નથી, પણ માનવસંબંધોનું વણલખાયેલું કડવું સત્ય છે.

આ ચક્રની સૌથી મોટી બીમારી એ છે કે દબાયેલો પક્ષ પોતાની ગુલામીને સામાન્ય માની લે છે. સત્તાનો નશો ધરાવનાર વ્યક્તિ હંમેશાં એવો ભ્રમ ઊભો કરે છે કે તેનું વર્ચસ્વ અનિવાર્ય છે. પરિવાર હોય, મોટી કંપની હોય કે દેશનું શાસન, શરૂઆતમાં મુક્તિ આપવાનો ઢોંગ કરનારી પ્રણાલીઓ છેવટે શોષણનું હથિયાર બની જાય છે. સામે પક્ષે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા ખતમ થઈ જાય ત્યારે આ ચક્ર કાયમી બની જાય છે.

આપણે ત્યાં પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલોમાં આ ચક્ર બહુ નિર્દયતાથી ફરે છે. ધારો કે મધ્યમવર્ગીય હસમુખભાઈ પોતાના પિતાને ગંભીર હાલતમાં કોઈ મોટી કોર્પોરેટ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરે છે. શરૂઆતમાં ડૉક્ટર અને સ્ટાફ ખૂબ સહાનુભૂતિ બતાવે છે, નિર્ણયોમાં પરિવારને સાથે રાખવાની વાતો કરે છે. પણ જેવો દર્દી આઈસીયુમાં જાય, એટલે સત્તાનું કેન્દ્ર પલટાઈ જાય છે. ડૉક્ટર પાસે અકબંધ માહિતી છે, પરિવાર પાસે શૂન્ય. હવે હસમુખભાઈ સવાલ પૂછવાની સ્થિતિમાં નથી રહેતા.

દર બે કલાકે નવી તપાસ, નવી મોંઘી દવાઓ અને કાઉન્ટર પર જમા કરાવવાના લાખો રૂપિયા. હસમુખભાઈ જાણે છે કે કદાચ અમુક ખર્ચ બિનજરૂરી છે, પણ પિતાનો શ્વાસ હોસ્પિટલના હાથમાં બંધક છે. સત્તાનું આ ચક્ર એટલું મજબૂત છે કે વિરોધ કરવાનો વિચાર પણ અપરાધબોધ જન્માવે છે. દર્દી સાજો થાય કે ન થાય, પરિવાર આર્થિક અને માનસિક રીતે નીચોવાઈને બહાર નીકળે છે.

જેની પાસે માહિતી અને વિકલ્પ બંને છીનવાઈ જાય, તે વ્યક્તિ કરારમાં નથી જીવતી, કેદમાં જીવે છે.