સ્ફટિકીકૃત બુદ્ધિપ્રતિભા

ઉંમર વધે એટલે મગજ ધીમું પડી જાય, એવી એક સસ્તી માન્યતા છે. આખી વાત સાચી નથી. મનોવિજ્ઞાની રેમન્ડ કેટેલે ૧૯૪૩માં બુદ્ધિના બે ભાગ પાડ્યા હતા. એક વહેતી બુદ્ધિ, જેને ફ્લુઇડ ઇન્ટેલિજન્સ કહે છે. એ નવી સમસ્યાઓ ઝડપથી ઉકેલવાની કાચી તાકાત છે, જે યુવાનીમાં ટોચ પર હોય છે. બીજો ભાગ તે સ્ફટિકીકૃત બુદ્ધિ, એટલે કે ક્રિસ્ટલાઇઝ્ડ ઇન્ટેલિજન્સ. આ જીવનભર જમા થયેલા જ્ઞાન, અનુભવ, શબ્દભંડોળ અને વ્યવહારિક કોઠાસૂઝનું ઘનીભૂત સ્વરૂપ છે. જેમ પાણી થીજીને બરફ કે સ્ફટિક બને, તેમ વર્ષોના અનુભવો ઠરીને આ પાકી સમજણ રચે છે.

આ બુદ્ધિ ઉંમર સાથે ઘટતી નથી, ઊલટાની વધે છે. સાઠ વર્ષનો માણસ કદાચ નવો સ્માર્ટફોન વાપરતાં દસ મિનિટ વધારે લેશે. પણ જીવનની ગૂંચવણો ઉકેલવામાં એ વીસ વર્ષના યુવાન કરતાં દસ ગણો ઝડપી સાબિત થશે. એની પાસે કોઈ નવો ડેટા નથી, પણ ડેટાને પારખવાની જૂની આંખ છે. આ પુસ્તકીય જ્ઞાન નથી, અથડાઈને ભેગું કરેલું વાસ્તવિક શાણપણ છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં ચડતી વખતે આ તફાવત તરત દેખાય છે. પચીસ વર્ષનો તાજો આઇટી એન્જિનિયર પ્લેટફોર્મ પર દોડાદોડી કરે છે. ટ્રેન આવે ત્યારે કયા ડબ્બામાં જગ્યા મળશે તેની ગણતરી કરવા એ મગજ પર જોર આપે છે. સામે પચાસ વર્ષના કાંતિભાઈ શાંતિથી ચોક્કસ થાંભલા પાસે ઊભા રહે છે. એમને ખબર છે કે બોરીવલી સ્લો લોકલ કયા દરવાજે કેટલો ધક્કો આપશે. કઈ ક્ષણે પગ મૂકવાથી સીટ મળશે તે એમનું શરીર જાણે છે. આ ગૂગલ મેપ્સ કે કોઈ એપ શીખવી ન શકે. આ સ્ફટિકીકૃત સમજ છે.

આજના સ્ટાર્ટઅપ યુગમાં માત્ર યુવાની અને ઝડપની પૂજા થાય છે. પણ જહાજ જ્યારે તોફાનમાં ફસાય ત્યારે નવી કવિતાઓ કામ નથી આવતી, જૂના ખલાસીના હાથનો વજન કામ આવે છે. નવી પરિસ્થિતિમાં રસ્તો શોધવો એ ચપળતા છે, પણ જૂના ખાડાઓ પહેલેથી ઓળખી લેવા એ પાકેલી બુદ્ધિ છે.

ચપળતા ઝડપથી દોડવાનું શીખવે છે, પણ અનુભવ ક્યાં નથી દોડવું તેની સમજ આપે છે.