સર્જનાત્મકતાનો ખાલીપો

મગજ કોઈ કૂવો નથી કે જેમાં અખૂટ પાણી ભરેલું રહે. નવા વિચારો વિચારવા માટે પણ ઊર્જાનો ચોક્કસ જથ્થો જોઈએ. સર્જનાત્મકતાનો ખાલીપો એટલે માણસના મનની એ હાલત, જ્યાં નવું વિચારવાની શક્તિ સાવ નીચોવાઈ જાય છે. આ કોઈ સામાન્ય શારીરિક થાક નથી. શરીર પથારીમાં આરામ કરી શકે, પણ ખોપરીમાં રહેલું સર્જનાત્મક એન્જિન ઠપ થઈ જાય છે. જ્યારે અતિશય રૂટિન કામો, સતત સોશિયલ મીડિયાની માથાકૂટ કે બીજાની નકલ કરવાની આદત વધે, ત્યારે મગજ નવા કન્સેપ્ટ બનાવવાનું બંધ કરી દે છે.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. આધુનિક વર્કપ્લેસ અને બિઝનેસ સાહિત્યમાં આ સંકલ્પના ધીમે ધીમે વિકસી છે. લોકો માને છે કે ક્રિએટિવિટી એક ઈશ્વરીય વરદાન છે, જે ક્યારેય ઘટતી નથી. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. રોજિંદા તુચ્છ નિર્ણયો પાછળ ઊર્જા વેડફાઈ જાય એટલે મોટા આઈડિયા માટે કશું બચતું નથી. નવી પેઢી હવે ટેક્નોલોજી અને તૈયાર સાધનો પર એટલી નિર્ભર થઈ ગઈ છે કે પોતાના મગજને કષ્ટ આપવાનું જ ભૂલી ગઈ છે.

આનો સૌથી મોટો ભોગ જૂની ગુજરાતી પેઢીઓ અને દુકાનો બને છે. સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેસતા કેતનભાઈની દુકાન જુઓ. વીસ વર્ષ પહેલાં એમની પાસે નવી ડિઝાઇનો અને પેકિંગના અસલ વિચારો હતા. આજે એમનો આખો દિવસ જીએસટીના બિલ બનાવવામાં, વ્હોટ્સએપ પર ઉઘરાણીના મેસેજ કરવામાં અને ટ્રાન્સપોર્ટના ઝઘડા પતાવવામાં નીકળી જાય છે. સાંજે જ્યારે માર્કેટ માટે નવો વિચાર કરવાનો સમય આવે, ત્યારે એમનું મગજ સાવ કોરુંધાકોર થઈ ચૂક્યું હોય છે. પરિણામે, તેઓ સામેવાળા વેપારીની ડિઝાઇન ચોરીને કામ ચલાવી લે છે.

સતત દોડતા રહેવું એ સર્જનાત્મક હોવાની નિશાની નથી. ગધેડા વૈતરું કરનાર વેપારી ક્યારેય નવું માર્કેટ ઊભું કરી શકતો નથી. જો તમારા મગજને ખાલી સમય અને શાંતિ નહીં મળે, તો તમે ફક્ત જૂની કેસેટ વગાડ્યા કરશો. નવો આઈડિયા એ શ્રમનું નહીં, પણ સાચવી રાખેલી માનસિક તાજગીનું પરિણામ છે.

જે વેપારી પોતાના આખા દિવસનું ભાથું હિસાબના ચોપડામાં ખર્ચી નાખે છે, એના ગલ્લામાં છેવટે ફક્ત ધૂળ જ જમા થાય છે.