કંટ્રોલ+ઝેડ ઇફેક્ટ

કમ્પ્યુટરના કીબોર્ડ પર બે કી સાથે દબાવો: કંટ્રોલ અને ઝેડ. ભૂલ ગાયબ. ખોટો શબ્દ ભૂંસાઈ જાય, ખોટી ફાઇલ પાછી આવી જાય. સ્ક્રીન પર આ જાદુ રોજ ચાલે છે. પણ વાસ્તવિક દુનિયા કીબોર્ડ નથી. આધુનિક માણસના મગજમાં પેસી ગયેલી પેલી આદત કે 'કંઈક ખોટું થશે તો તરત પાછું વાળી શકાશે'—એ જ આ કંટ્રોલ+ઝેડ ઇફેક્ટ છે. આપણે નિર્ણયો લેતી વખતે પરિણામોની ગંભીરતા ગુમાવી બેઠા છીએ, કારણ કે ડિજિટલ સગવડે આપણને બગાડ્યા છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ મોટા મનોવૈજ્ઞાનિકે પુસ્તક લખીને સ્થાપી નથી. આજના ડિજિટલ યુગના વિચારકો અને બ્લોગર્સ દ્વારા આ શબ્દ આપોઆપ ચલણમાં આવ્યો છે. સદીઓથી માણસ જાણતો હતો કે સમય એકતરફી રસ્તો છે. ગયેલી ક્ષણ પાછી નથી આવતી. પણ હવે સોફ્ટવેરની દુનિયાએ આપણને શીખવ્યું છે કે ભૂલ એ કાયમી બાબત નથી. બસ અનડૂ કરી દો. આ માનસિકતા ધીમે ધીમે આપણા અંગત અને વ્યવસાયિક નિર્ણયોમાં ઘૂસી ગઈ છે.

તકલીફ ત્યારે થાય છે જ્યારે જિંદગીના મોટા સોદા ચાલતા હોય. સુરતથી ન્યૂ જર્સી પહોંચેલા આપણા કૌશિકભાઈનો વિચાર કરો. દસ વર્ષ અમેરિકામાં કાઢ્યા પછી મનમાં અચાનક આવેગ આવ્યો કે વતન પાછા જવું છે. નોકરી છોડી, ગ્રીન કાર્ડની પ્રક્રિયા અટકાવી, ઘર વેચીને અમદાવાદ પાછા આવી ગયા. બે વર્ષમાં ભારતના ટ્રાફિક, ગરમી અને સગાંવહાલાંની પંચાતથી ત્રાસી ગયા. હવે પાછા જવું છે, પણ અમેરિકાના વિઝા કોઈ ટેક્સ્ટ ડોક્યુમેન્ટ નથી કે બટન દબાવ્યું ને પુનરાવર્તન થઈ ગયું. સમય, પૈસા અને મોભો કાયમ માટે ખતમ.

માણસ જ્યારે માનવા લાગે કે ભૂલો હંમેશાં સુધારી શકાય છે, ત્યારે તે સાવચેતીનો ત્યાગ કરે છે. લગ્ન, કારકિર્દી કે વિદેશગમન—આ બધા વણફરેલા નિર્ણયો છે. બોલાયેલા વેણ પાછા નથી લેવાતા, અને વીતી ગયેલું વરસ પાછું નથી લવાતું. સ્ક્રીન તમને અજમાયશની આઝાદી આપે છે, પણ સાચું લોહી વહે છે ત્યારે કોઈ સોફ્ટવેર બચાવવા નથી આવતું.

કીબોર્ડ ભૂલો ભૂંસી શકે છે, જિંદગી માત્ર વ્યાજ સહિત વસૂલે છે.