જ્ઞાનાત્મક પૂર્વગ્રહ સુધાર તકનીક

આપણું મગજ આપમેળે નકારાત્મક બાબતો તરફ ખેંચાય છે. ભીડમાં હસતા દસ ચહેરા હોય તોય નજર પેલા એક ગુસ્સાવાળા મોં પર જ અટકે છે. આ કોઈ સ્વભાવની ખામી નથી, ઉત્ક્રાંતિએ આપેલો પૂર્વગ્રહ છે. આ જાળમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો એટલે કોગ્નિટિવ બાયસ મોડિફિકેશન. આ કોઈ જાદુઈ પ્રવચન નથી, પણ મગજને કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન કે ચોક્કસ ટાસ્ક દ્વારા અજાણતાં જ હકારાત્મક સંકેતો શોધવાની અપાતી ટેકનિકલ તાલીમ છે.

આ પદ્ધતિ ઈસવીસન ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં મનોવૈજ્ઞાનિક કોલિન મેકલિયડ અને એન્ડ્રુ મેથ્યુસના પ્રયોગોમાંથી બહાર આવી. ચિંતા અને ડિપ્રેશનથી પીડાતા લોકોને સ્ક્રીન પર શબ્દો કે ચહેરા બતાવીને તટસ્થ સંકેતો તરફ ધ્યાન વાળવાની તાલીમ આપવામાં આવી. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. વારંવાર એક જ પ્રકારની કસરત કરવાથી મગજનો જૂનો ન્યુરોલોજિકલ રસ્તો બદલાઈ ગયો. સમજાવટ વગર પણ મગજની ભય શોધવાની કુટેવ સુધરી ગઈ.

આ વાતનું મહત્વ ગંભીર છે. આપણે માનીએ છીએ કે તર્કથી વિચારો બદલાય છે. હકીકતમાં મગજ આદતનું ગુલામ છે. જો તમે વર્ષોથી ખતરો કે ખોડખાંપણ શોધવાની તાલીમ લીધી હોય, તો દુનિયા તમને હંમેશા કાવતરું જ લાગશે. આ પદ્ધતિ સાબિત કરે છે કે મગજને દલીલોથી નહીં, પણ સીધા રિપીટિશનથી સકારાત્મક ફોકસ તરફ વાળી શકાય છે.

ભારતીય કોર્પોરેટ જગત આનો ઉત્તમ અખાડો છે. ધારો કે એક વિશાળ એફએમસીજી બ્રાન્ડ પોતાના સેલ્સ મેનેજરોને દર સોમવારે માત્ર ખોવાયેલા ગ્રાહકોની યાદી જ બતાવે છે. પરિણામે આખી ટીમ સંભવિત નુકસાનના ડરમાં જીવે છે અને નવી પ્રોડક્ટ લોન્ચ કરતાં ખચકાય છે. સ્માર્ટ કંપનીઓએ આ બદલ્યું. તેમણે ડેશબોર્ડ પર જોખમની સાથે સીધા વિસ્તરી રહેલા બજારો તરફ નજર જાય તેવી સિસ્ટમ ગોઠવી. આ માત્ર મોટિવેશન નથી, મેનેજરોના અજાગ્રત પૂર્વગ્રહને મઠારવાની કોર્પોરેટ ચાલ છે.

મગજને જો તમે નહીં વાળો, તો એ જૂના ડર તરફ જ દોડશે. ચિત્ત કોઈ સંત નથી, એને રોજ પરેડ કરાવવી પડે છે.