પસંદગી સમર્થક પક્ષપાત

માણસ નિર્ણયો લેતી વખતે જેટલો તર્ક વાપરે છે, તેના કરતાં બમણો તર્ક પોતાના લીધેલા નિર્ણયને સાચો સાબિત કરવામાં વાપરે છે. એક વાર તમે કોઈ વસ્તુ, વ્યક્તિ કે રસ્તો પસંદ કરી લીધો, એટલે મગજ આપોઆપ તેના ફાયદાઓને સોનાના વરખથી મઢી દે છે અને ખામીઓ પર કાળો પડદો પાડી દે છે. જે છોડી દીધું હતું, તેની બધી ત્રુટિઓ હવે અચાનક મોટી દેખાવા લાગે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પૂર્વગ્રહ છે: ચોઈસ સપોર્ટિવ બાયસ. અહંકારને ઠેસ ન પહોંચે તે માટે મનની આ એક સાદી, જૂની યુક્તિ છે.

માનસશાસ્ત્રીઓએ પ્રયોગોમાં સાબિત કર્યું છે કે આપણી સ્મૃતિ તટસ્થ કેમેરો નથી. વર્ષ ૨૦૦૦ની આસપાસ મેરા માથેર અને માર્શિયા જોહ્ન્સન જેવા સંશોધકોએ આ ઘટનાનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો હતો. માણસ ભૂતકાળને યાદ નથી કરતો, પણ પોતાની સગવડ મુજબ તેને ફરીથી લખે છે. જે ક્ષણે પસંદગી થઈ જાય છે, તે જ ક્ષણે મગજ પોતાની વકીલાત શરૂ કરી દે છે. ખરાબ નિર્ણય પણ થોડા દિવસો પછી માસ્ટરસ્ટ્રોક જેવો ભાસવા માંડે છે.

આ પક્ષપાત નુકસાનકારક એટલા માટે છે કારણ કે તે આપણને ભૂલોમાંથી શીખવા દેતો નથી. તમે ખોટો શેર ખરીદ્યો હોય તો પણ કંપનીના નબળા પરિણામોમાં તમને કોઈ છૂપી સંભાવના દેખાશે. આ આત્મ-છેતરપિંડી છે. વાસ્તવિકતા સ્વીકારવા કરતાં પોતાના ભૂતકાળને પવિત્ર માનવામાં માણસ વધુ ઊર્જા વેડફે છે. પરિણામે, નુકસાન મોટું થાય ત્યાં સુધી આપણે ખોટા નિર્ણયને વળગી રહીએ છીએ.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રોઇંગ રૂમ વિશ્લેષકો આના પાકા દર્દી છે. ધારો કે નિર્ણાયક મેચ પહેલાં ટીમમાં એક સ્પિનરને પડતો મૂકીને યુવા ફાસ્ટ બોલરને લેવામાં આવ્યો. તમે દોસ્તો વચ્ચે શરત લગાવીને આ પસંદગીને વાજબી ઠેરવી હતી. હવે મેચ દરમિયાન પેલો બોલર પહેલી ત્રણ ઓવરમાં ચાલીસ રન આપી દે, તો પણ તમારો પક્ષપાત જીવંત રહેશે. તમે કહેશો, 'પીચ જ ખરાબ હતી' અથવા 'કેપ્ટને ફિલ્ડિંગ બરાબર ન ગોઠવી, બાકી બોલિંગ તો ધારદાર હતી.' સામે પક્ષે, જે સ્પિનરને બહાર બેસાડ્યો હતો તેની જૂની ભૂલો ગણાવવાનું શરૂ થઈ જશે. હાર સામે દેખાતી હોય ત્યારે પણ પોતાની પસંદગી મહાન લાગે છે.

આપણે સત્યને નથી વળગતા, આપણે આપણી પસંદગીને વળગીએ છીએ; કારણ કે ભૂલ સ્વીકારવા કરતાં દલીલ જીતવી સસ્તી પડે છે.