ક્લોઈની રમત

આ કોઈ જાણીતો વૈજ્ઞાનિક નિયમ કે માનસશાસ્ત્રનો પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ કદાચ કોઈ સમકાલીન લેખ, કેસ સ્ટડી અથવા કાલ્પનિક પાત્ર પરથી અનૌપચારિક રીતે વપરાયો છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ ક્યાંથી થયો તે કળવું મુશ્કેલ છે. પણ વ્યવહારુ સંદર્ભમાં ‘ક્લોઈની રમત’ એક ચોક્કસ મનોવૃત્તિ દર્શાવે છે: પરિસ્થિતિ પોતાના કાબૂ બહાર જતી રહે ત્યારે વાસ્તવિકતા સ્વીકારવાને બદલે મનમાં નિયમો જાતે ઘડી કાઢીને જીતવાનો ભ્રમ ઊભો કરવો. જ્યારે મોટું લક્ષ્ય અશક્ય લાગે, ત્યારે માણસ પોતાની સગવડ મુજબની નાની રમતો રમીને મન મનાવી લે છે.

આ આત્મછળ છે. માણસ જ્યારે મૂળ સમસ્યાનો સામનો કરવાની હિંમત ગુમાવી બેસે છે, ત્યારે તે એવી નકલી પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે જ્યાં તે પોતે નક્કી કરેલા માપદંડોથી જીતી શકે. આ રમત બહારની દુનિયા સાથે નહીં, પણ પોતાના અહંકારને જીવતો રાખવા માટે રમાય છે. વ્યક્તિને એમ લાગે છે કે તે બહુ સક્રિય છે, પણ હકીકતમાં તે માત્ર પીછેહઠ છુપાવે છે.

આપણી હોસ્પિટલોમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. કોઈ દર્દીને ગંભીર બીમારીનું નિદાન થાય કે તરત સગાંવહાલાં સાચી સારવાર અને કડવા નિર્ણયોથી બચવા વિચિત્ર પ્રયાસો આદરે છે. અસલ રોગ, દવાઓ અને ડોક્ટરની સૂચનાઓ પર ધ્યાન આપવાને બદલે તેઓ જાતજાતના પરહેજ, કડવા ઉકાળા, ચમત્કારિક જડીબુટ્ટીઓ કે ચોક્કસ દિશામાં ખાટલો રાખવા જેવા નુસખા શોધવા માંડે છે. મુખ્ય મુશ્કેલી સામે લડવાની તાકાત નથી, એટલે કાગળ પર બનાવેલા નાના નિયમો પાળીને સૌ રાહત અનુભવે છે કે ‘અમે બનતું બધું કરી રહ્યા છીએ.’

આવી રમતો રમવાથી રોગ મટતો નથી, માત્ર સમય બગડે છે. પરિસ્થિતિને તેના સાચા સ્વરૂપમાં જોવાની હિંમત ન હોય ત્યારે આપણે પોતાના બનાવેલા કુંડાળામાં રાજા બનીને બેસી જઈએ છીએ. નિયમો આપણા, વિજય આપણો, અને અંતે નુકસાન પણ આપણું જ.

જે રમત તમે એકલા રમીને જાતે જીતી જાવ છો, તે ખરેખર તો હાર સ્વીકારવાની સૌથી મોંઘી રીત છે.