ચેમ્પિયન બાયસ

વિચાર સારો છે કે ખરાબ, તે જોવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. વિચાર રજૂ કોણે કર્યો, બધો ખેલ એનો છે. જ્યારે કોઈ યોજના કે દરખાસ્તને તેની પોતાની ગુણવત્તા પર નહીં, પણ તે લાવનાર વ્યક્તિના ભૂતકાળના દબદબા કે વજન પરથી માપવામાં આવે, ત્યારે ‘ચેમ્પિયન બાયસ’ જન્મે છે. સફળ માણસ ક્યારેય ખોટો ન હોઈ શકે, એવી આંધળી શ્રદ્ધા મૂર્ખામીની પહેલી નિશાની છે.

આ સંકલ્પના ગ્લોબલ કન્સલ્ટિંગ ફર્મ મેકિન્ઝી એન્ડ કંપનીના સંશોધકોએ કોર્પોરેટ નિર્ણયોના અભ્યાસ દરમિયાન વ્યાખ્યાયિત કરી હતી. બોર્ડરૂમમાં ઘણી વાર એવું બને છે કે પ્રોજેક્ટ ખોખલો હોય, પણ તેનો ‘ચેમ્પિયન’ કંપનીનો સૌથી કમાઉ મેનેજર હોય. લોકો દલીલ સામે નથી જોતા, દલીલ કરનારના ચહેરા સામે જુએ છે. જૂની જીત નવી ભૂલને ઢાંકી દે છે.

આ પૂર્વગ્રહનો ભોગ મોટા ભાગે સંસ્થાઓ અને પરિવારો બને છે. જે માણસે ભૂતકાળમાં નફો કરાવી આપ્યો હોય, તેની નવી ઘેલછા પર કોઈ આંગળી ચીંધતું નથી. વિરોધ કરનારને ઈર્ષાળુ ગણવામાં આવે છે. પરિણામે, નબળા આઈડિયા પાછળ કરોડો રૂપિયા અને કિંમતી સમય વેડફાઈ જાય છે. જૂનો ટ્રેક રેકોર્ડ એ ભવિષ્યની ગેરંટી નથી, માત્ર એક રેફરન્સ છે.

ધારો કે પરિવારની વર્ષો જૂની ટ્રાવેલ એજન્સી છે. મોટા કાકાએ વીસ વર્ષ પહેલાં સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને લંડનની ટૂર કરાવીને પેઢીનું નામ મોટું કર્યું હતું. હવે કાકા નિવૃત્તિની ઉંમરે અચાનક જીદ પકડે છે કે આપણે કાશ્મીરમાં અતિશય મોંઘી લક્ઝરી ટેન્ટ હોટેલ ખરીદી લઈએ. યુવાન ભત્રીજો ડેટા બતાવે છે કે ત્યાં હવે ઑફ-સીઝન લાંબી ચાલે છે અને રોકાણ ડૂબશે. પણ ઘરમાં કાકા ‘ચેમ્પિયન’ છે. બધા કહેશે, ‘કાકાનો અનુભવ તારા કરતાં મોટો છે.’ છેવટે નિર્ણય લાગણી અને વજન પર લેવાય છે, ધંધાના ગણિત પર નહીં.

વિચારને વજનદાર બનાવવો હોય તો વજનદાર માણસની જરૂર પડે, એ સત્ય છે. પણ વજનદાર માણસનો દરેક વિચાર સાચો જ હોય, એ ભ્રમ છે. જ્યારે તમે માણસ જોઈને સિક્કો મારો છો, ત્યારે તર્કનો દરવાજો આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે.

માણસ કેટલો મોટો છે તે ન જુઓ, વાતમાં કેટલો દમ છે તે માપો; ઇતિહાસ ગમે તેટલો ઉજળો હોય, ખાઈમાં પડવા માટે એક જ ખોટું ડગલું કાફી છે.