મૂડીવાદી ચશ્માં

તમે દુનિયાને જેવી છે તેવી નથી જોતા. તમે દુનિયાને કિંમતની નજરે જુઓ છો. દરેક સંબંધ, દરેક ક્ષણ અને દરેક માનવીય પીડાનું મૂલ્યાંકન અજાણતા જ નફા-નુકસાનના ત્રાજવે થવા લાગે છે. આ કોઈ સામાન્ય લોભ નથી, આ માનસિક બીબાંઢાળ છે. ફિલોસોફીની ભાષામાં આને 'કેપિટાલિસ્ટ સ્કીમા' કહેવાય છે. આપણું મગજ પૈસા અને સમયને માત્ર સાધન નથી ગણતું, પણ આખી વાસ્તવિકતાને સમજવા માટેનું એક અદ્રશ્ય ચશ્મું બનાવી દે છે.

આ વિચાર ફિલસૂફ ક્રિશ્ચિયન લોટ્ઝે ૨૦૧૪માં પોતાના પુસ્તકમાં મૂક્યો. તેમણે કાન્ટ અને માર્ક્સના વિચારો ભેગા કર્યા. કાન્ટ કહેતા કે માણસ સમય અને સ્થળના માળખા દ્વારા સંસાર અનુભવે છે. લોટ્ઝે ઉમેર્યું કે આજના મૂડીવાદી યુગમાં પૈસા પોતે એક માનસિક માળખું બની ગયા છે. આપણે કોઈ પણ વસ્તુને તેની મૂળ સુંદરતા કે ઉપયોગિતાથી નથી માપતા, બલ્કે બજારમાં તેનો ભાવ શું ઉપજશે તેના આધારે જોઈએ છીએ. સંબંધો પણ રોકાણ બની જાય છે અને સમય એટલે સીધો પગાર.

આ માનસિકતા સૌથી મોટો ખતરો ત્યારે બને છે જ્યારે જીવન-મરણના સવાલો વેપાર બની જાય. અમદાવાદ કે મુંબઈની કોઈ મોટી કોર્પોરેટ હોસ્પિટલના કાચના દરવાજા જુઓ. ત્યાં દાખલ થતો દર્દી હવે પીડા ભોગવતો જીવ નથી, પણ એક 'ગ્રાહક' છે. ડૉક્ટર પોતાની કળા કે શપથ ભૂલીને દિવસના ટાર્ગેટ ગણે છે. કેટલા એમઆરઆઈ થયા, કેટલા આઈસીયુ બેડ ભરાયા અને પેકેજ કેટલાનું બન્યું. રોગ મટાડવો એ ગૌણ લક્ષ્ય છે, હોસ્પિટલનું રેવન્યુ વધારવું એ પ્રાથમિક ધ્યેય છે. જ્યારે આખો વ્યવસાય જ આ ચશ્માંથી ચાલે, ત્યારે કરુણા સિસ્ટમમાંથી ગાયબ થઈ જાય છે.

આપણે આ સ્કીમાના કેદી બની ગયા છીએ. રવિવારની બપોરે આરામ કરવો આપણને 'સમયનો બગાડ' લાગે છે, કારણ કે એ સમય રોકડમાં ન ફેરવાયો. મિત્ર સાથે બેસીને ચા પીવી એ 'નેટવર્કિંગ' બની ગયું છે. પુસ્તક વાંચવું એ નોકરીમાં પ્રમોશન મેળવવાનું સાધન થઈ ગયું છે. આપણે જીવવાનું બંધ કરી દીધું છે અને ફક્ત વસૂલાત કરી રહ્યા છીએ.

જે સમાજ દર્દીના ધબકારામાં પણ વ્યાજ ગણવા માંડે, એ સમાજ પૈસાદાર જરૂર થાય, પણ સાજો ક્યારેય ન રહે.