કેન્ડોર બ્રેક

મોટી સભાઓમાં સત્ય સૌથી પહેલા મરી જાય છે. રૂમમાં દસ માણસો બેઠા હોય ત્યારે બધા બોસના ચહેરા સામે જુએ છે. જેવો સાહેબનો અભિપ્રાય પડે, એટલે બાકીના નવ જણા ડોકું હલાવે છે. કોઈ અસંમત થવાની હિંમત કરતું નથી, કારણ કે વિરોધ કરવો એટલે નોકરી કે મોભા પર જોખમ. આ દંભી શાંતિને તોડવા માટે એક સરળ પદ્ધતિ વપરાય છે: કેન્ડોર બ્રેક. આનો અર્થ છે મીટિંગની વચ્ચે અચાનક વિરામ લેવો અને છૂપી ચિંતાઓ બહાર કાઢવી.

આ વિચાર જાણીતા લેખક અને મેનેજમેન્ટ વિચારક કીથ ફેરાઝીએ ૨૦૨૨ આસપાસ હાર્વર્ડ બિઝનેસ રિવ્યુના લેખો અને તેમના પુસ્તક દ્વારા ચર્ચામાં મૂક્યો હતો. મીટિંગ ચાલતી હોય ત્યારે અચાનક પાંચ-દસ મિનિટનો વિરામ જાહેર કરવામાં આવે છે. બધા ભેગા બેસીને બોલવાને બદલે માત્ર બે-બે કે ત્રણ-ત્રણની નાની જોડીમાં વહેંચાઈ જાય છે. સવાલ એક જ પૂછાય છે: કઈ વાત એવી છે જે આ રૂમમાં કોઈ મોટેથી બોલતું નથી? નાના જૂથમાં માણસનું સામાજિક દબાણ ઘટી જાય છે અને અંદર દબાયેલું સત્ય જીભ પર આવી જાય છે.

આ ટેકનિકનું મહત્વ સાયકોલોજિકલ સેફ્ટી સાથે જોડાયેલું છે. મોટા મેળાવડામાં વિરોધ કરવો એ બગાવત લાગે છે, પણ ખાનગી ખૂણામાં બેસીને સાથીદાર સાથે વાત કરવી એ સહજ લાગે છે. જ્યારે બે વ્યક્તિ અંદરોઅંદર પોતાની સાચી ચિંતા સ્વીકારી લે, ત્યારે આખા ગ્રુપ સામે એ મુદ્દો મૂકવો સહેલો બને છે. જો આ વિરામ ન લેવાય, તો પ્રોજેક્ટ્સ કાગળ પર મંજૂર થઈ જાય છે પણ જમીન પર ધૂળ ચાટે છે.

આપણા દેશી રજવાડાંના ઇતિહાસમાં આ રોગ ઘર કરી ગયો હતો. રાજાના દરબારમાં સેનાપતિઓ અને દીવાનો હંમેશા ‘જી હજૂર’ કહેતા. કોઈ કહી શકતું નહોતું કે અંગ્રેજો સામેની લડાઈમાં આપણી જૂની તોપો નકામી છે. ખુલ્લા દરબારમાં જે સાચું બોલે તેનું માથું જતું, પરિણામે અંત સુધી કોઈએ સત્ય કહ્યું જ નહીં. જો જૂના રાજાઓએ દરબાર વચ્ચે ‘કેન્ડોર બ્રેક’ પાડીને ગુપ્ત મસલત કરી હોત કે સૈનિકો ખરેખર શું વિચારે છે, તો કદાચ ઇતિહાસનાં પરિણામો જુદાં હોત.

જે દરબારમાં સાચું બોલવાની છૂટ નથી હોતી, તે દરબાર એક દિવસ અફવાઓના પાયા પર તૂટી પડે છે.