બટર્ડ કેટ વિરોધાભાસ

બે જૂની માન્યતાઓ છે. પહેલી: બિલાડી ગમે ત્યાંથી પડે, હંમેશાં પોતાના ચાર પગ પર જ ઊતરે છે. બીજી: માખણ ચોપડેલી બ્રેડ હાથમાંથી છટકે, ત્યારે માખણવાળો ભાગ જ જમીન પર પડે છે. હવે કોઈ તોફાની દિમાગ સવાલ પૂછે: જો બિલાડીની પીઠ પર માખણ ચોપડેલી બ્રેડ ઊંધી બાંધીને તેને ઉપરથી ફેંકવામાં આવે, તો શું થાય? બિલાડી પગ પર ઊતરશે કે બ્રેડ માખણવાળી બાજુ જમીન પકડશે? વિજ્ઞાન કહેશે કે બંને તાકાત એકબીજાને અટકાવશે અને બિલાડી હવામાં જ ફરતી રહેશે. આ એક રમુજી વિચાર છે, પણ તર્કની દૃષ્ટિએ એક જબરદસ્ત વિરોધાભાસ છે.

આ વિચાર કોઈ ગંભીર લેબોરેટરીમાં જન્મ્યો નથી. ૧૯૮૮માં એક સ્ટેન્ડ-અપ કોમેડિયન માઇકલ ડેવિસે અમેરિકન ટીવી શો પર આ જોક કહ્યો હતો. ત્યાર પછી ૧૯૯૩માં જ્હોન ફ્રેઝી નામના કલાકારે એક વિજ્ઞાન સામયિકની હરીફાઈમાં આ દલીલ મોકલી અને તે દુનિયાભરમાં જાણીતી બની. ગંભીર વૈજ્ઞાનિકો પણ ક્યારેક મોડલિંગની ભૂલો સમજાવવા આ ઉદાહરણ વાપરે છે. જ્યારે બે અણનમ અને વિરોધી નિયમો સામસામે અથડાય, ત્યારે પરિણામ અનંત ત્રિશંકુ અવસ્થા બને છે.

જીવનમાં આપણે ઘણી વાર આવા અસંગત નિયમોનો ભાર સાથે લઈને ફરીએ છીએ. આપણે બે એવી બાબતોને સાચી માની બેસીએ છીએ જે એકસાથે ક્યારેય સાચી હોઈ ન શકે. કાગળ પર બંને વાતો સાચી લાગે, પણ વાસ્તવિકતામાં તેમને ભેગી કરો એટલે આખી સિસ્ટમ જામ થઈ જાય. આને પેરાલિસિસ કહેવાય. નિર્ણય લેવાની શક્તિ અટકી જાય છે, કારણ કે મગજ બે વિરોધી અપેક્ષાઓ વચ્ચે હિંચકા ખાતું રહે છે.

અમેરિકા કે લંડન વસતા આપણા એનઆરઆઈ ભાઈઓમાં આ રોજિંદી માનસિકતા છે. એક તરફ એવો અતૂટ આગ્રહ કે સંતાનો વિદેશની મોટી બેન્કમાં લાખો ડોલર કમાય, અંગ્રેજી બોલે અને ગ્લોબલ બને. બીજી તરફ એવી જ જિદ્દ કે છોકરા-છોકરીઓ સંસ્કારમાં વડનગર જેવા રહે, રોજ મંદિરે જાય અને લગ્ન પણ સમાજમાં જ કરે. પેલા બટર્ડ ટોસ્ટ અને બિલાડી જેવી હાલત છે. સંતાનો ન તો પૂરા અમેરિકન બની શકે છે, ન શુદ્ધ દેશી. બે વિરોધી નિયમોને પીઠ પર બાંધીને તમે કોઈને હવામાં ફેંકો, પછી એ જમીન પર સલામત કેમ ઊતરી શકે?

બે પરસ્પર વિરોધી સત્યોને ભેગા બાંધશો તો જિંદગી ઊંધી લટકતી રહેશે, ઊતરી નહીં શકે.