બસ બંચિંગ અસર

તમે અડધો કલાક બસ સ્ટોપ પર ઊભા રહો છો. એકપણ બસ આવતી નથી. પછી અચાનક એકસાથે ત્રણ બસો લાઈનમાં આવીને ઊભી રહી જાય છે. આ કોઈ ડ્રાઈવરની બદમાશી નથી. આ એક ગણિત છે. ટ્રાફિક એન્જિનિયરિંગમાં આને બસ-બંચિંગ કહે છે. સિસ્ટમમાં સહેજ પણ ખલેલ પડે એટલે સંતુલન તૂટી જાય છે.

આ અસર પાછળનું લોજિક સાદું છે. પહેલી બસ કોઈ લાલ બત્તી કે ભીડના કારણે બે મિનિટ મોડી પડે છે. પરિણામે આગળના સ્ટોપ પર વધુ મુસાફરો ભેગા થઈ જાય છે. એ મુસાફરોને ચડાવવામાં એ બસ વધારે મોડી પડે છે. એની પાછળ આવતી બીજી બસ માટે સ્ટોપ ખાલી હોય છે. એ ઝડપથી આગળ વધે છે અને આખરે પહેલી બસની તદ્દન પાછળ આવીને ચોંટી જાય છે. અવ્યવસ્થા પોતાની મેળે વધતી જાય છે.

આ માત્ર રસ્તાની સમસ્યા નથી. માનવ વ્યવહાર અને મૂડીબજારમાં પણ આવું જ બને છે. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમમાં વિલંબ થાય છે, ત્યારે લોકો ધીરજ ગુમાવીને એકબીજાની પાછળ ટોળાં વળે છે. સ્વતંત્ર ચાલવા માટે બનેલી વ્યવસ્થા અચાનક એક જ જગ્યાએ જામ થઈ જાય છે. સાચું પ્લાનિંગ સમયપત્રક બનાવવામાં નથી, વચ્ચેના અંતરને જાળવી રાખવામાં છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો રોજ દેખાય છે. બે વર્ષ સુધી કોઈ સારો આઈપીઓ બજારમાં આવતો નથી. રિટેલ રોકાણકારો રાહ જોઈને થાકી જાય છે. પછી જેવી તેજીની હવા ફેલાય કે તરત એક જ અઠવાડિયામાં દસ કંપનીઓ પોતાના આઈપીઓ લાવીને ઊભી રહી જાય છે. એક જ સેક્ટરમાં બધા ફંડ મેનેજરો એકસાથે નાણાં ઠાલવવા દોડે છે. પરિણામે બધાની કમાણી અટકી પડે છે અને છેલ્લે આવનાર ફસાઈ જાય છે.

સિસ્ટમમાં સમય કરતાં અંતર વધુ કિંમતી હોય છે; જો વચ્ચેનું અંતર તૂટે, તો પછી મોડી પડેલી બસોનું ટોળું જ હાથ લાગે છે.