ભમરાની ઉડાનનો કોયડો

વિજ્ઞાન અને એરોડાયનેમિક્સના જૂના નિયમો કહેતા હતા કે ભમરો ક્યારેય ઉડી ન શકે. એનું શરીર વજનદાર છે અને પાંખો અત્યંત નાની છે. ગણિતના ચોપડે એનું ઉડવું અસંભવ ગણાતું હતું. છતાં ભમરો રોજ બગીચામાં ઉડે છે અને મધ એકઠું કરે છે. વ્યવસાય અને વિચાર જગતમાં આ વાત એક પ્રખ્યાત રૂપક બની ગઈ. સિદ્ધાંતો જે વસ્તુને નકારી કાઢે, તેને વાસ્તવિકતા રોજ સાચી સાબિત કરીને બતાવે છે.

આ વિચાર કોઈ એક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો અને તેનો કોઈ ચોક્કસ શોધક નથી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં યુરોપના એન્જિનિયરો વચ્ચે આ ગપ્પું ચાલ્યું હતું કે ભમરાનું ઉડવું ભૌતિકશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ ખોટું છે. પાછળથી આધુનિક વિજ્ઞાને ભમરાની પાંખોના અનોખા વમળો શોધી કાઢ્યા, પણ લોકમાનસમાં આ કોયડો જીવંત રહ્યો. કાગળ પર જે યોજના સાવ અશક્ય લાગે, તે જમીન પર સહજતાથી કામ કરી જાય ત્યારે આ રૂપક વપરાય છે.

આપણે ઘણીવાર કાગળ પરના તર્કને જ અંતિમ સત્ય માની લઈએ છીએ. ફોર્મ્યુલા કહે છે કે સંસાધનો ઓછા છે એટલે કામ નહીં થાય. નિષ્ણાતો ફાઈલ જોઈને કહી દે છે કે આ પ્રોજેક્ટ પડી ભાંગશે. પણ વાસ્તવિક દુનિયા કેવળ સીધા ગણિતથી નથી ચાલતી. એમાં ઈરાદો, ઝડપ અને અણધાર્યા માર્ગો કામ કરી જાય છે. કાગળની નબળાઈને ક્ષમતાની મર્યાદા માની લેવી એ સૌથી મોટી બૌદ્ધિક ભૂલ છે.

આપણા ઇતિહાસ તરફ નજર કરો. ૧૬૭૪માં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે જ્યારે હિન્દવી સ્વરાજ્યની સ્થાપના કરી, ત્યારે દિલ્હીની મુઘલ સલ્તનત સામે એ કાગળ પર અસંભવ લડાઈ હતી. મુઘલો પાસે અખૂટ સંપત્તિ હતી, તોપો હતી અને લાખોનું સૈન્ય હતું. બીજી તરફ મરાઠાઓ પાસે માત્ર પહાડો અને સીમિત સાધનો હતા. કોઈપણ લશ્કરી ગણિત કહેતું હતું કે શિવાજી ટકી ન શકે. પણ ગેરિલા યુદ્ધની નવી ગતિએ મોટા સામ્રાજ્યને હંફાવી દીધું. ભમરાની જેમ, જેમને ઉડવાની મનાઈ હતી તેઓ જ વિજયી બન્યા.

નિયમો જ્યારે કહે કે તમારાથી નહીં થાય, ત્યારે નિયમો ખોટા હોય છે, તમારી પાંખો નહીં.