નકામી નોકરીઓનો સિદ્ધાંત

જો તમારી નોકરી આવતી કાલે સવારે અચાનક ગાયબ થઈ જાય, તો શું દુનિયા અટકી પડશે? જો જવાબ 'ના' હોય, તો તમે કદાચ એક નકામી નોકરી કરી રહ્યા છો. આ કોઈ અપમાન નથી, એક કડવી આર્થિક વાસ્તવિકતા છે. એવી લાખો નોકરીઓ છે જેનું કોઈ સાચું અસ્તિત્વમૂલ્ય નથી. જે માણસ પોતે આ કામ કરે છે, તે પણ ઊંડે ઊંડે જાણે છે કે તેના હોવા કે ન હોવાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. છતાં તેને દર મહિને મોટો પગાર મળે છે, કેબિન મળે છે અને ભારેખમ હોદ્દો મળે છે. આધુનિક કોર્પોરેટ જગત આવા અર્થહીન કામોનું વિશાળ કારખાનું બની ગયું છે.

આ વિચાર અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી ડેવિડ ગ્રેબરે આપ્યો હતો. ૨૦૧૩માં તેમણે એક નાનકડો નિબંધ લખ્યો, જે પછી ૨૦૧૮માં ‘બુલશિટ જોબ્સ’ નામના પુસ્તક તરીકે પ્રગટ થયો. ગ્રેબરે કહ્યું કે મૂડીવાદ આપણને વચન આપતો હતો કે તે બધું કાર્યક્ષમ બનાવશે. પણ બન્યું સાવ ઊંધું. ટેકનોલોજીએ મજૂરી ઘટાડી, પણ મેનેજરોએ પોતાનું વર્ચસ્વ બતાવવા અસંખ્ય બિનજરૂરી પોસ્ટ ઊભી કરી નાખી. કાગળો આમથી તેમ ખસેડવા, ઈમેલનો ઉત્તર આપવા માટે બીજા દસ લોકોને લૂપમાં રાખવા અને માત્ર મીટિંગો કરવા માટે લોકો રાખવામાં આવ્યા.

આ પરિસ્થિતિ માણસના મગજ માટે ધીમું ઝેર છે. જ્યારે તમને ખબર પડે કે તમારી દસ કલાકની મહેનત માત્ર સમય બગાડવા સિવાય કશું નથી, ત્યારે અંદરથી કશુંક તૂટી જાય છે. માણસ પગારના બદલામાં પોતાની આત્મસન્માનની આહુતિ આપે છે. તેને લાગે છે કે તે સમાજ સાથે છેતરપિંડી કરી રહ્યો છે. પૈસા મળે છે, પણ હેતુ ગાયબ છે.

બોલિવૂડની મોટી ફિલ્મ પ્રોડક્શન્સમાં આ રોગ છડેચોક દેખાય છે. સેટ પર કેમેરામેન, લાઈટમેન અને સ્પોટબોય ખરેખર પરસેવો પાડે છે. જો તેઓ ન હોય તો શૂટિંગ અટકી જાય. પણ તેમની ઉપર પચીસ એવા લોકો ફરતા હોય છે જેમના ગળામાં ઓળખકાર્ડ હોય પણ હાથમાં કોઈ નક્કર કામ હોતું નથી. કોઈ 'ક્રિએટિવ વાઇબ કન્સલ્ટન્ટ' છે, કોઈ સ્ટારના અંગત સહાયકનો સહાયક છે, તો કોઈ એક્ઝિક્યુટિવ પ્રોડ્યુસરનો ચમચો બનીને મોનિટર પાસે માત્ર મોં મચકોડે છે. તેમની આખી કારકિર્દી વણજોઈતા ફીડબેક આપવામાં અને ડિરેક્ટરને ચા પીવડાવવામાં પૂરી થઈ જાય છે.

જે સમાજમાં કચરો સાફ કરનાર કરતાં નકામી ફાઈલો બનાવનારને વધુ પગાર મળે, એ સમાજ વ્યવસ્થા નથી ચલાવતો, માત્ર ભ્રમ પાળે છે.