તૂટેલી બારીનો સિદ્ધાંત

એક ખાલી મકાનની એક બારી તૂટેલી છે. કોઈ એને સમું કરતું નથી. થોડા દિવસમાં બીજી બારીઓ પણ તૂટી જશે. પછી ત્યાં કચરો ફેંકાશે, દીવાલ પર ગંદી ચિત્રામણી થશે અને છેવટે અસામાજિક તત્ત્વો અડ્ડો જમાવી દેશે. આ કોઈ અકસ્માત નથી, સામાજિક મનોવિજ્ઞાન છે. ઉપેક્ષા એ ગુનાખોરીનું પહેલું આમંત્રણ છે. જ્યારે નાની ગેરરીતિ સામે કોઈ પગલાં ન લેવાય, ત્યારે સમાજને સંદેશો મળે છે કે અહીં કોઈનો અંકુશ નથી.

આ વિચાર જેમ્સ વિલ્સન અને જ્યોર્જ કેલિંગ નામના સમાજશાસ્ત્રીઓએ ૧૯૮૨માં 'ધ એટલાન્ટિક' સામાયિકમાં છપાયેલા એક લેખ દ્વારા રજૂ કર્યો હતો. એમણે ન્યૂયોર્ક શહેરના ગુનાખોરીના આંકડા અને શેરીઓની દશાનો અભ્યાસ કર્યો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: મોટા ગુનાઓને રોકવા હોય તો પહેલાં નાની ઉપદ્રવી બાબતો ડામવી પડે. સબવે ટ્રેન પર રંગો છાંટનારા કે ટિકિટ વિના ઘૂસનારાઓને જો રોકવામાં ન આવે, તો લૂંટફાટ કરનારાઓની હિંમત આપોઆપ વધી જાય છે.

આ માનસિકતા માત્ર પોલીસ અને કાયદા પૂરતી સીમિત નથી. આપણી રોજિંદી ઓફિસ કે સોસાયટીમાં પણ આ જ નિયમ ચાલે છે. પ્રોજેક્ટમાં એક નાની ભૂલ ચલાવી લો, તો આખી ટીમનું કામ ઢીલું પડી જાય. હિસાબમાં સો રૂપિયાની ઉચાપત આંખ આડા કાન કરો, એટલે કાલે લાખોની ચોરી થવાની જમીન તૈયાર થઈ જાય. શિથિલતા હંમેશાં ધીમે ધીમે ફેલાય છે, એકદમ ધડાકો કરીને નહીં.

આપણા શહેરોમાં પાનની પિચકારીનું દૃશ્ય આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. કોઈ સરકારી કચેરીની એકદમ સાફ સીડીના ખૂણે એક ભાઈ લાલ થૂંક મારે છે. જો તેને તાત્કાલિક સાફ ન કરવામાં આવે કે દંડ ન થાય, તો ચોવીસ કલાકમાં આખો ખૂણો લાલ થઈ જશે. ત્રીજા દિવસે ત્યાં સિગારેટનાં ઠૂંઠા અને ખાલી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઢગલો થઈ જશે. કોઈ એક માણસ ગંદકી શરૂ કરે છે, પણ સિસ્ટમની મૌન સંમતિ તેને સામાન્ય બનાવી દે છે.

મોટી આફતો હંમેશાં નાની બેદરકારીના ખભા પર બેસીને ઘરમાં પ્રવેશે છે; પહેલી બારી તૂટે ત્યારે જ સમારકામ કરી લેવું પડે.