બ્રોકો જોખમ

કોઈ માણસ આંખ મિચકાર્યા વગર વાત કરે એટલે એ સાચો, અને કોઈ નજર ચોરીને બોલે એટલે એ જૂઠો—આ આપણી સસ્તી માનસશાસ્ત્રીય સમજ છે. સામેની વ્યક્તિ જ્યારે સામાન્ય રીતે જ થોડી સંકોચી હોય, ગભરાતી હોય કે અટકીને બોલતી હોય, ત્યારે આપણે તેની એ સહજ આદતને જૂઠાણાની નિશાની માની લઈએ છીએ. આ ભૂલભરેલા મૂલ્યાંકનને 'બ્રોકો જોખમ' કહે છે. આપણે બીજાના સ્વભાવગત લક્ષણને તેનો ગુનો સમજી બેસીએ છીએ.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક પોલ એકમેને ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ટેલિંગ લાઇઝ'માં આપ્યો હતો. તેમણે અમેરિકન પત્રકાર ટોમ બ્રોકોના નામ પરથી આ સંજ્ઞા બનાવી હતી. બ્રોકો જ્યારે ટીવી પર સવાલો પૂછતા ત્યારે અમુક ચોક્કસ ભાવભંગિમા ધરાવતા લોકોને પૂર્વગ્રહથી માપી લેતા. એકમેને ચેતવણી આપી કે દરેક માણસની સામાન્ય વર્તણૂકનો આધારસ્તંભ અલગ હોય છે. જો તમે એ પાયાની શૈલી જાણ્યા વગર કોઈના હાવભાવ પરથી ફેંસલો સંભળાવો, તો તમારી ભૂલ થવાની પૂરી શક્યતા છે.

આ ભ્રમ રોજિંદા જીવનમાં સંબંધો બગાડવાનું મોટું હથિયાર બને છે. ઇન્ટરવ્યુ લેનાર મેનેજર ઉમેદવારના સામાન્ય ધ્રૂજતા અવાજને તેની અક્ષમતા કે અપ્રમાણિકતા માની લે છે. સાચો જૂઠો માણસ પોતાની બોડી લેંગ્વેજ કાબૂમાં રાખતાં શીખી ગયો હોય છે, જ્યારે ઈમાનદાર માણસ માત્ર નર્વસ હોવાને કારણે શંકાના દાયરામાં આવી જાય છે. સત્ય અને જૂઠ પારખવાના સ્ટીરિયોટાઇપ્સ મોટા ભાગે બોગસ સાબિત થાય છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ રોજેરોજ ચાલે છે. ઘરમાં કોઈ કિંમતી વસ્તુ ખોવાય કે તિજોરીમાંથી પૈસા ખૂટે, ત્યારે પરિવારના વડીલો તરત જ શંકાની સોય સૌથી અંતર્મુખી વહુ કે નાના દીકરા તરફ ફેરવી દે છે. એ બિચારો સ્વભાવે જ ધીમો છે, પૂછપરછ વખતે ગભરાઈને પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય છે અને આંખો નીચી ઢાળી દે છે. કાકી કે દાદી તરત નિર્ણય આપી દેશે કે ચોર આ જ છે, કારણ કે એ નજર નથી મેળવી શકતો. અસલી ચોર તો બાજુમાં બેસીને સ્થિર આંખે હસતો હોય છે.

જે માણસ બહુ સફાઈથી આંખોમાં આંખ પરોવીને બોલે છે, તે ઘણી વાર સૌથી મોટો લુચ્ચો હોય છે.