અંધજનો અને હાથીની કથા

છ અંધ માણસો હાથીને અડવા ગયા. એકે કાન પકડ્યો ને કહ્યું કે હાથી સૂપડા જેવો છે. બીજાએ પૂંછડી પકડીને દાવો કર્યો કે એ દોરડું છે. ત્રીજાએ પગને થાંભલો કહ્યો, ચોથાએ પેટને દીવાલ માની લીધું. બધા સાચા હતા, પણ માત્ર એક ટુકડા પૂરતા. આખી તસવીરમાં બધા જ સદંતર ખોટા હતા. આ કોઈ સાદી બાળવાર્તા નથી. જ્ઞાનમીમાંસાનું સૌથી ક્રૂર સત્ય છે: આપણી મર્યાદિત ઇન્દ્રિયો જે પકડે છે, આપણે તેને જ આખું બ્રહ્માંડ માની બેસીએ છીએ.

આ રૂપક સદીઓ જૂનું છે. જૈન દર્શનના ‘અનેકાંતવાદ’માં, બૌદ્ધ સાહિત્યના ઉદાન સૂત્રમાં અને હિન્દુ ગ્રંથોમાં તે વારંવાર આવે છે. પશ્ચિમમાં ઓગણીસમી સદીમાં જોન ગોડફ્રે સેક્સની કવિતાએ તેને મશહૂર કર્યું. સદીઓ વીતી ગઈ, પણ માણસની પોતાની સીમિત સમજને આખરી સત્ય માનવાની જિદ્દ જરાય ઘટી નથી. આપણે જે ભાગને સ્પર્શી શકીએ છીએ, બસ તેને જ સમગ્ર વાસ્તવિકતા ઠેરવી દઈએ છીએ.

આ માનસિકતા દરેક મોટી સિસ્ટમમાં ઘાતક સાબિત થાય છે. કોર્પોરેટ જગતમાં ફાઇનાન્સવાળાને માત્ર એક્સેલ શીટ દેખાય છે, સેલ્સવાળાને માત્ર ટાર્ગેટ અને ટેક્નોલોજીવાળાને માત્ર કોડિંગ. કોઈ આખા બિઝનેસને એક જીવંત પ્રાણી તરીકે જોતું નથી. પરિણામે, દરેક વિભાગ પોતાની દીવાલ ચણીને બેસી જાય છે. અપૂર્ણ માહિતી હંમેશાં ખોટા અહંકારને જન્મ આપે છે. માણસ જ્યારે પોતાના અનુભવને જ સંપૂર્ણ સચ્ચાઈ માને, ત્યારે પતન નક્કી હોય છે.

બેંક અને લોનના વ્યવહારમાં આ રોજ બને છે. હિતેશભાઈ ફ્લેટ લેવા નીકળ્યા છે. સેલ્સ એજન્ટ એમને માત્ર બેંકનો ઓછો વ્યાજદર બતાવીને રાજી કરે છે. બેંક મેનેજર પ્રોસેસિંગ ફી અને છુપા ચાર્જિસના કાગળ પર સહી કરાવી લે છે. વીમા એજન્ટ એમાં મોંઘો હોમ લોન પ્રોટેક્શન પ્લાન ઘુસાડી દે છે. હિતેશભાઈ માત્ર દર મહિને કપાતા ૧૮,૦૦૦ રૂપિયાના હપ્તાને જ ‘ખર્ચ’ સમજે છે. કોઈ આખી લોનનો કુલ બોજ, વીમાનું પ્રીમિયમ અને ૧૫ વર્ષે ચૂકવાતું બમણું વ્યાજ એકસાથે જોતું નથી. બધા પોતપોતાની પૂંછડી પકડીને ઊભા છે, અને છેલ્લે હાથી ગ્રાહકને કચડી નાખે છે.

પોતાના હિસ્સાનું સત્ય પકડી રાખવું સહેલું છે, આખા હાથીને ઓળખવા માટે આંખો ઉઘાડવાની હિંમત જોઈએ.