બીજાના તેજમાં અંજાવું

માનવીય અહંકાર વિચિત્ર છે. પોતાનામાં કંઈ દમ ન હોય ત્યારે માણસ બીજાના ખભા પર ચડીને ઊંચો દેખાવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને 'બર્કિંગ' કહે છે, એટલે કે 'બાસ્કિંગ ઇન રિફ્લેક્ટેડ ગ્લોરી'. બીજાના પ્રકાશમાં પોતે ચળકવું. જ્યારે તમારો કોઈ પરિચિત, સગો કે તમારી મનપસંદ ટીમ જીતે છે, ત્યારે તમે એ વિજયને પોતાનો માની લો છો. ભારતીય ક્રિકેટ ટીમ મેચ જીતે ત્યારે રસ્તા પર 'અમે જીતી ગયા'ની બૂમો પાડતા લોકો તમે જોયા હશે. ક્રિઝ પર એમણે એક રન નથી બનાવ્યો. છતાં વિજયની ક્રેડિટમાં ભાગીદાર થવું છે.

આ વિચાર રોબર્ટ ચિયાલ્ડિનીએ ૧૯૭૬માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓના વિદ્યાર્થીઓ પર અભ્યાસ કર્યો. જ્યારે કોલેજની ફૂટબોલ ટીમ મેચ જીતતી, ત્યારે સોમવારે કેમ્પસમાં ટીમના લોગોવાળાં ટી-શર્ટ પહેરનારા લોકોની સંખ્યા વધી જતી. વાતચીતમાં પણ 'અમારી ટીમે ધોઈ નાખ્યા' જેવા શબ્દો વપરાતા. પણ જ્યારે ટીમ હારી જતી, ત્યારે લોગો ગાયબ થઈ જતો અને ભાષા બદલાઈને 'તેઓ હારી ગયા' થઈ જતી. સફળતા સાથે જોડાવાની અને નિષ્ફળતાથી અંતર રાખવાની આ માનવીય હોંશિયારી સાર્વત્રિક છે.

આનું કારણ અંદર બેઠેલી અસલામતી છે. વ્યક્તિ જ્યારે પોતે કંઈ નોંધપાત્ર સિદ્ધ કરી શકતી નથી, ત્યારે તે બહારના વિજેતાઓ સાથે પોતાનું નામ જોડે છે. આનાથી સમાજમાં વટ પડે છે, આત્મસન્માનને ખોટો ટેકો મળે છે. રાજકારણીઓ, ફિલ્મી સિતારાઓ કે સફળ ઉદ્યોગપતિઓ સાથે ઓળખાણ બતાવવાનો આપણો ઉત્સાહ આ જ બીમારીમાંથી જન્મે છે. આ એક પ્રકારનો માનસિક પરોપજીવી વ્યવહાર છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ ખેલ ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. વસંતભાઈ પોતે આખી જિંદગી ક્લાર્ક રહ્યા. પણ સોસાયટીની બેઠકમાં કે જ્ઞાતિના જમણવારમાં એ સતત પોતાના અમેરિકા રહેતા જમાઈના ગુણગાન ગાશે. 'અમારા જમાઈની સિલિકોન વેલીમાં કંપની છે' એવું બોલતી વખતે એમની છાતી એવી ફૂલે જાણે કંપની એમણે પોતે ઊભી કરી હોય. સાસુ પોતાની વહુની ખાનદાન અમીરીનો રોફ આખા મહોલ્લામાં ઝાડે, પણ એ જ વહુ જો પરીક્ષામાં નાપાસ થાય તો તરત 'એના બાપના સંસ્કાર' કહીને છેડો ફાડી લે. બીજાની ઉપલબ્ધિનું ભાડું વસૂલવાની આ જૂની પદ્ધતિ છે.

જે વૃક્ષ પર પોતાનાં ફળ નથી ઊગતાં, એ બીજાના મોસમનો છાંયડો ઓઢીને પોતાને વડલો સાબિત કરી શકતું નથી.