બાયોમિમિક્રી

કુદરત પાસે કરોડો વર્ષોનું રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ છે. માણસ જે સમસ્યાઓ સામે આજે માથું કૂટી રહ્યો છે, તે સમસ્યાઓ કુદરતે લાખો સદીઓ પહેલાં ચપટી વગાડતાં ઉકેલી નાખી છે. બાયોમિમિક્રી એટલે કુદરતના એ તૈયાર નુસખાઓની નકલ કરીને આપણી એન્જિનિયરિંગ કે વેપારની મુશ્કેલીઓ સુલઝાવવી. આ કોઈ જંગલમાં જઈને કવિતા લખવાનો શોખ નથી. આ તો પ્યોર પ્રેક્ટિકલ વિજ્ઞાન છે. કાગળ પર નવી ડિઝાઇન દોરવા બેસો તે પહેલાં કીડી, માછલી કે પક્ષી તરફ નજર નાખવાની આ એક શાર્પ દૃષ્ટિ છે.

આ વિચારને જાણીતો બનાવ્યો જેનીન બેનિયસે, પોતાના ૧૯૯૭ના પુસ્તક 'બાયોમિમિક્રી' દ્વારા. જોકે એન્જિનિયરિંગમાં ઓટો શ્મિટ જેવા વૈજ્ઞાનિકો આ સિદ્ધાંત દાયકાઓથી વાપરતા હતા. જાપાનની સુપરફાસ્ટ બુલેટ ટ્રેન જ્યારે ટનલમાંથી નીકળતી ત્યારે પ્રચંડ ધડાકો થતો. જાપાની એન્જિનિયરે આખી ડિઝાઇન ફેંકી દીધી અને કિંગફિશર નામના પક્ષીની ચાંચનો આકાર ટ્રેનના મોઢા પર બેસાડી દીધો. અવાજ ગાયબ થઈ ગયો અને સ્પીડ વધી ગઈ. કમળના પાન પર કાદવ કે પાણી ચોંટતું નથી. તેમાંથી વૈજ્ઞાનિકોએ સેલ્ફ-ક્લીનિંગ કાચ અને પેઇન્ટ શોધી કાઢ્યા.

વેપાર હોય કે ઉદ્યોગ, આપણે વારંવાર પૈડાની નવી શોધ કરવા બેસી જઈએ છીએ. અહંકાર એવો કે બધું જ માનવીય બુદ્ધિથી તરત જ નવું સર્જી લઈશું. કુદરત ઊર્જા બગાડતી નથી, કચરો ફેંકતી નથી અને ઓછામાં ઓછા સાધનોમાં શ્રેષ્ઠ ટકાઉપણું આપે છે. જે કંપનીઓ પોતાની સપ્લાય ચેઇન કે પ્રોડક્ટ ડિઝાઇનમાં આ કુદરતી કરકસર અને સંતુલન લાગુ કરે છે, તે નફામાં કૂદકો મારે છે. બાકીના લોકો માત્ર કોસ્ટ-કટિંગની મિટિંગોમાં સમય વેડફ્યા કરે છે.

અમદાવાદના કાલુપુર માર્કેટમાં મસાલાની જૂની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈનું ઉદાહરણ લો. તેમના ગોડાઉનમાં ભેજ અને અનાજના જીવડાં અટકાવવા દર વર્ષે લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ પેસ્ટીસાઇડ્સ પાછળ થતો હતો. હસમુખભાઈના એન્જિનિયર દીકરાએ રાફડાની રચના જોઈ. ઉધઈ બહાર ગમે તેટલી ગરમી કે ભેજ હોય તો પણ રાફડાનું તાપમાન અંદરથી એકસરખું જાળવી રાખે છે. તેમણે ગોડાઉનમાં ઊંચી ચિમનીઓ અને વિન્ડ-વેન્ટિલેશન લગાવી રાફડા જેવી કુદરતી હવાની અવરજવર ગોઠવી દીધી. વીજળીનું બિલ અડધું થઈ ગયું અને મસાલા બગડવાના બંધ થઈ ગયા. આ દેશી દુકાનનું બાયોમિમિક્રી છે.

જે પ્રશ્ન તમારી ઊંઘ હરામ કરે છે, તેનો જવાબ વૃક્ષની ડાળી પર પહેલેથી તૈયાર લટકે છે.