બેકર વિરોધાભાસ

માનવ મગજ એક વિચિત્ર મશીન છે. જો તમે કોઈને કહો કે સામે ઊભેલો માણસ 'બેકર' એટલે કે પાંઉ બનાવનાર ભઠિયારો છે, તો મગજ એ વાત આસાનીથી યાદ રાખી લેશે. પણ જો તમે કહો કે એ માણસનું અટક કે નામ 'શ્રીમાન બેકર' છે, તો બે મિનિટમાં એ નામ ભૂલાઈ જશે. સ્પેલિંગ સરખો છે, અવાજ સરખો છે, છતાં મગજ એકને યાદ રાખે છે અને બીજાને કચરાપેટીમાં નાખી દે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વિસંગતિને 'બેકર વિરોધાભાસ' કહે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની ગિલિયન કોહેને ૧૯૯૦ના દાયકામાં પ્રયોગો દ્વારા સ્પષ્ટ કર્યો હતો. પછીથી ન્યુરોસાયન્સ અને સ્મૃતિ વિજ્ઞાનના પુસ્તકોમાં તે ખૂબ ચર્ચાયો. કારણ સાદું છે: વ્યવસાય કે પદવી સાથે અર્થ જોડાયેલો છે. 'ભઠિયારો' શબ્દ સાંભળતાં જ લોટ, ભઠ્ઠીની ગરમી, તાજી બ્રેડની સુગંધ અને સફેદ ટોપીની આખી તસવીર મગજમાં ન્યુરોન્સનું જાળું બનાવી દે છે. જ્યારે 'બેકર' નામ ફક્ત એક કોરો લેબલ છે. તેને પકડવા માટે મગજ પાસે કોઈ હૂક નથી.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસના નામો અગત્યના છે, પણ મગજ માહિતીને નહીં, સંદર્ભને વળગી રહે છે. જ્યારે કોઈ શબ્દ લાગણી, દૃશ્ય કે ઉપયોગી અર્થ વિના સીધો ફેંકાય છે, ત્યારે મગજ તેને તગેડી મૂકે છે. પરિચય વખતે 'હું સચિન છું' કહેવાથી માણસ યાદ નથી રહેતો, પણ એ શું કરે છે, કેવો દેખાય છે કે ક્યાં મળ્યો હતો તે ચોંટી જાય છે. આજના નેટવર્કિંગના જમાનામાં લોકો વિઝિટિંગ કાર્ડ વહેંચીને ખુશ થાય છે, પણ સામેવાળાના મગજમાં તે એક શુષ્ક અક્ષર બનીને ભૂંસાઈ જાય છે.

આપણા ગુજરાતી વેપારમાં આ સત્ય પેઢીઓથી વણાયેલું છે. કાળુપુર કે રિલીફ રોડના બજારમાં કોઈને પૂછો કે 'પ્રવીણભાઈ શાહ ક્યાં બેસે છે?', તો અડધું બજાર ખભા ઉલાળી દેશે. 'શાહ' અટક એક કોરો શબ્દ છે. પણ જો તમે કહો કે 'પેલા હિંગવાળા પ્રવીણભાઈ' કે 'ઘીવાળા કાકા', તો સામેવાળો આંગળી ચીંધીને ચોક્કસ દુકાન બતાવી દેશે. હિંગની ગંધ મગજ પકડે છે, અટક નહીં. વેપારીઓ ભલે મનોવિજ્ઞાન ન ભણ્યા હોય, પણ તેઓ સમજે છે કે ઓળખ લેબલથી નહીં, કામના સંદર્ભથી છપાય છે.

નામ એ માત્ર સરનામું છે, માણસને યાદ રાખવા માટે મગજને આખી વાર્તા જોઈએ છે.