ખરાબ સમાચારનો સિદ્ધાંત

કોઈ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે માણસ સારા ભવિષ્યના સપના નથી જોતો, પણ બરબાદીના ડરથી થંભી જાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને 'બેડ ન્યૂઝ પ્રિન્સિપલ' કહે છે. જો તમે મૂડી રોક્યા પછી પાછી ન ખેંચી શકવાના હો અને નિર્ણય થોડો પાછળ ઠેલવી શકાય તેમ હોય, તો તમે સારા સમાચારની રાહ નથી જોતા. તમે માત્ર એ રાહ જુઓ છો કે સૌથી ખરાબ શું થઈ શકે છે. શક્ય ઉત્તમ પરિણામો નિર્ણયને ધક્કો નથી મારતા, પણ સંભવિત ખરાબ સમાચાર નિર્ણયને સ્થગિત કરી દે છે.

આ વિચાર અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન બેન બર્નાન્કીએ ૧૯૮૩માં પોતાના એક શોધપત્રમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે રોકાણ અને અનિશ્ચિતતા વચ્ચેનો સંબંધ તપાસ્યો. જ્યારે મૂડી ફસાઈ જવાનું જોખમ અફર હોય, ત્યારે વ્યાપારી માનસ માત્ર એક જ ગણતરી માંડે છે: ખરાબમાં ખરાબ પરિસ્થિતિ કેટલી ભયાનક હશે? જ્યાં સુધી આ ખરાબ સમાચારની શક્યતા શમી ન જાય, ત્યાં સુધી તિજોરી ખૂલતી નથી.

આ માનસિકતા આપણા દેશના અર્થતંત્રમાં ડગલે ને પગલે દેખાય છે. ધારો કે સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડામાં કાનજીભાઈ પોતાના દસ વીઘા ખેતરમાં નવો બોરવેલ ખોદવા અને મોંઘી ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ બેસાડવા માંગે છે. આ રોકાણ એક વાર થઈ ગયું પછી જમીનમાંથી પાઇપો ઉખેડીને પૈસા પાછા નથી મળવાના. કપાસના ભાવ બમણા થશે એ આશા કાનજીભાઈને પૈસા ખર્ચવા મજબૂર નથી કરતી. તેઓ રાહ જુએ છે ચોમાસાની આગાહીની. જો દુષ્કાળના વાવડ હશે તો આખું રોકાણ ડૂબી જશે.

એપીએમસી માર્કેટમાં ઊભેલો ખેડૂત હોય કે નવો ટ્રેક્ટર ખરીદવા માગતો પટેલ, બધા આ સિદ્ધાંત જીવે છે. સારા સમાચાર માત્ર નફો વધારે છે, પણ ખરાબ સમાચાર આખું ઘર બરબાદ કરી નાખે છે. આ અસમાનતા માણસને સાવધ બનાવે છે. જ્યાં સુધી સૌથી ખરાબ આંચકો સહન કરવાની ખાતરી ન મળે, ત્યાં સુધી કોઈ માણસ પોતાની બચત કૂવામાં નથી નાખતો.

નફો માણસને લલચાવે છે, પણ પતનનો ડર તેને સ્થિર કરી દે છે. દુનિયા આશા પર નહીં, સંભવિત આફતના માપ પર ચાલે છે.