વારંવારતાનો ભ્રમ

તમે એક નવો શબ્દ શીખો છો, અને અચાનક એ શબ્દ તમને છાપામાં, ટીવી પર કે મિત્રોની વાતચીતમાં રોજ દેખાવા લાગે છે. તમે નવી લાલ ગાડી ખરીદવાનું વિચારો છો, અને રસ્તા પર તમને માત્ર લાલ ગાડીઓ જ દોડતી દેખાય છે. શું આખી દુનિયા રાતોરાત બદલાઈ ગઈ? ના. દુનિયા તો એ જ હતી. તમારું મગજ બદલાયું છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક પક્ષપાતને બાડર-માઈનહોફ અસર અથવા ફ્રિક્વન્સી ઇલ્યુઝન કહે છે.

આ નામ પાછળ એક વિચિત્ર ઇતિહાસ છે. ઈ.સ. ૧૯૯૪માં ટેરી મુલેન નામના એક વાચકે અમેરિકન અખબારમાં પત્ર લખ્યો. તેણે પશ્ચિમ જર્મનીના એક જૂના આતંકવાદી સંગઠન બાડર-માઈનહોફનું નામ પહેલી વાર સાંભળ્યું, અને ત્યાર પછીના ચોવીસ કલાકમાં તેને એ જ નામ બીજી અનેક જગ્યાએ અથડાયું. આગળ જતાં, ઈ.સ. ૨૦૦૫માં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના ભાષાવિજ્ઞાની આર્નોલ્ડ ઝ્વિકીએ આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને ચોક્કસ નામ આપ્યું: ફ્રિક્વન્સી ઇલ્યુઝન. આમાં બે બાબતો એકસાથે કામ કરે છે. પહેલું, તમારી પસંદગીયુક્ત સજાગતા. મગજ જે નવી માહિતી પકડે છે તેને ફિલ્ટર કરીને અગ્રતા આપે છે. બીજું, પુષ્ટિ પૂર્વગ્રહ. મગજ માની લે છે કે આ વસ્તુ હવે અગાઉ કરતાં વધુ વાર ઘટી રહી છે.

આ અસર માર્કેટિંગ અને વેપારમાં ભારે મોટું હથિયાર છે. જ્યારે કોઈ બ્રાન્ડ તમારું ધ્યાન એક વાર ખેંચી લે, ત્યારે તેની જાહેરાતો તમને સર્વત્ર દેખાવા માંડે છે. અલ્ગોરિધમના જમાનામાં આ વહેમ બમણો થઈ જાય છે. તમે એક વિષય શોધ્યો નથી કે આખો સ્માર્ટફોન તેની પોસ્ટ્સથી ઊભરાવા લાગે છે. તમને લાગે છે કે આ જ વિષય અત્યારે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ગાજી રહ્યો છે, જ્યારે વાસ્તવમાં એ માત્ર તમારા પોતાના સીમિત વર્તુળનો પડઘો હોય છે.

ધારો કે બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસમાં પ્રોડક્ટ મેનેજર સાહિલને અચાનક એક નવો મેનેજમેન્ટ ટ્રેન્ડ કે નવું સોફ્ટવેર ટૂલ સાંભળવા મળે છે. સાહિલને અચાનક લિંક્ડઇન પર, ઓફિસના સ્લેક ગ્રૂપમાં કે પોડકાસ્ટમાં એ જ ટૂલની વાતો દેખાવા લાગે છે. સાહિલ તરત માની બેસે છે કે માર્કેટમાં ક્રાંતિ આવી ગઈ છે અને કંપનીએ હમણાં જ લાખો રૂપિયા ખર્ચીને આ સિસ્ટમ અપનાવી લેવી જોઈએ. તે ટીમની મીટિંગ બોલાવે છે અને કૂદી પડે છે. સાહિલ એ ભૂલી જાય છે કે આખી દુનિયા એ ટૂલ વાપરતી નથી થઈ ગઈ; માત્ર તેનું પોતાનું ધ્યાન એના પર ચોંટી ગયું છે.

જે વસ્તુ આંખે વારંવાર ચડે તે અચાનક મહત્વની નથી બની જતી; માત્ર તમારું ધ્યાન એની જાળમાં ફસાયું હોય છે.