ઓડિયન્સ ઇફેક્ટ

કોઈ તમને જોઈ રહ્યું છે, એટલી માત્ર જાણ તમારા વર્તનને રાતોરાત બદલી નાખે છે. તમે એકલા હો ત્યારે જે કામ સહજતાથી કરો છો, એ જ કામ સામે ચાર આંખો તાકીને બેઠી હોય ત્યારે કાં તો અસાધારણ ઝડપે થાય છે અથવા સાવ બગડી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવને 'ઓડિયન્સ ઇફેક્ટ' કહે છે. મનુષ્ય મૂળભૂત રીતે પ્રદર્શનકારી પ્રાણી છે. સાક્ષી વિનાનું અસ્તિત્વ આપણને અસહ્ય લાગે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના આરંભિક પ્રયોગો સાથે જોડાયેલો છે. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં નોર્મન ટ્રિપલેટે સાયકલિંગની રેસમાં જોયું કે સ્પર્ધકો એકલા સાયકલ ચલાવે તેના કરતાં દર્શકોની હાજરીમાં વધુ ઝડપથી દોડાવે છે. પાછળથી રોબર્ટ ઝાયોન્કે આ સિદ્ધાંતને વધુ ચોખ્ખો કર્યો. એમણે સમજાવ્યું કે કામ સાવ સાદું હોય તો લોકોની હાજરી ઉત્સાહ વધારે છે, પણ કામ જો જટિલ કે વિચાર માંગી લે તેવું હોય, તો પ્રેક્ષકોની નજર તમારા મગજ પર બોજ લાવી દે છે અને પ્રદર્શન કથળે છે.

આ અસરનો ઉપયોગ અને દુરુપયોગ બંને રોજિંદા જીવનમાં પારાવાર થાય છે. ઓફિસમાં બોસ કેબિનની કાચની દીવાલમાંથી જુએ ત્યારે હાથ કીબોર્ડ પર ઝડપથી ચાલવા માંડે છે. પણ અંદરથી વિચારવાની ક્ષમતા સુકાઈ જાય છે. નજર એ અદ્રશ્ય દોરી છે જે તમારી મુક્તતાને બાંધી રાખે છે. કોઈ જુએ છે માટે તમે પ્રામાણિક, આક્રમક કે દયાળુ બનો છો. સાચી સચ્ચાઈ માત્ર બંધ બારણે જ જીવે છે.

ધારો કે જયંતીભાઈ બેંકમાં ગયા છે. હોમ લોન લેવાની છે અને સામે ટેબલ પર સેલ્સ એક્ઝિક્યુટિવ એક જટિલ વીમા પૉલિસીનું ફોર્મ ધરી દે છે. કેબિન નાની છે, પાછળ બે ગ્રાહકો ઊભા છે અને એજન્ટ ઊંચા અવાજે પૂછે છે, "સાહેબ, પરિવારની સલામતી માટે મહિને માત્ર પાંચ હજારનો હપતો નથી ભરી શકતા?" આસપાસના લોકો સાંભળે છે. હવે જયંતીભાઈ માટે ગણતરી ગૌણ બની જાય છે, પ્રતિષ્ઠા મુખ્ય બને છે. ઝીણા અક્ષરો વાંચવાને બદલે તેઓ ઝડપથી સહી કરી નાખે છે. પ્રેક્ષકોની હાજરીએ એમના ખિસ્સા પર કાયમી બોજ લાદી દીધો.

લોકો આપણને જોઈ રહ્યા છે એવો ભ્રમ જ અડધા નિર્ણયો ખોટા કરાવે છે. દેખાડો કરવા જતાં આપણે તર્ક ભૂલી જઈએ છીએ. જ્યારે તમારી સામે કોઈ દર્શક હોય, ત્યારે સમજવું કે નિર્ણય તમારો નથી, પ્રેક્ષકોની અપેક્ષાનો છે.

દર્શકો તાળી પાડવા માટે નથી બેઠા હોતા, તેઓ માત્ર તમારો તમાશો જોવા બેઠા હોય છે.