દોષારોપણનો પૂર્વગ્રહ

આપણે માણસો અદાલતના પક્ષપાતી જજ જેવા છીએ. પોતાના માટે દલીલો શોધીએ છીએ અને બીજા માટે સીધો ચુકાદો આપી દઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ બીજો માણસ લાલ લાઈટ ક્રોસ કરે, ત્યારે આપણે તરત કહીએ છીએ કે એ અસભ્ય અને ઉદ્ધત છે. પણ જ્યારે આપણે પોતે લાલ લાઈટ કૂદી જઈએ, ત્યારે આપણી પાસે મજબૂત બહાનું તૈયાર હોય છે: હોસ્પિટલ પહોંચવાની ઉતાવળ હતી કે ઓફિસે મોડું થતું હતું. પોતાની ભૂલ પાછળ સંજોગો દેખાય છે, સામા માણસની ભૂલ પાછળ એનો ખરાબ સ્વભાવ દેખાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ત્રુટિને એટ્રિબ્યુશન બાયસ કહે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં ફ્રિટ્ઝ હાઇડરે ૧૯૫૮માં રજૂ કર્યો હતો. પાછળથી એડવર્ડ જોન્સ અને લી રોસ જેવા વિદ્વાનોએ આ સિદ્ધાંતને વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજાવ્યો. સાદો નિયમ એ છે કે મગજ હંમેશાં કારણ શોધવા દોડે છે. બીજાનું વર્તન સમજવા માટે આપણે તેના સંજોગો તપાસવાની તસ્દી લેતા નથી. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે માણસ જ ખોટો છે. જ્યારે આપણા પોતાના કિસ્સામાં આપણને આખી પરિસ્થિતિનું ભાન હોય છે. આ પૂર્વગ્રહ આપણી ન્યાયબુદ્ધિને ખોરવી નાખે છે.

આ માનસિકતા વ્યક્તિગત સંબંધોથી લઈને આખા સમાજ સુધી ઝેર ઘોળે છે. ઓફિસમાં કોઈ સહકર્મી કામ પૂરું ન કરે તો આપણે તેને આળસુ માની લઈએ છીએ, કદાચ તેના ઘરમાં કોઈ બીમાર પણ હોય. પોતાના પક્ષના માણસની ભૂલને કમનસીબી ગણાવીએ છીએ અને વિરોધી પક્ષના માણસની ભૂલને તેનું કાવતરું ગણીએ છીએ. આ પૂર્વગ્રહ આપણને વસ્તુલક્ષી સત્ય જોવા દેતો નથી.

ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીના માહોલમાં આ ખેલ દરરોજ જોવા મળે છે. આપણો માનીતો પક્ષ ચૂંટણી હારે ત્યારે કાર્યકરો કહેશે કે ઇવીએમમાં ગડબડ હતી, હવામાન ખરાબ હતું કે જાતિવાદી ગણિત ન બેઠું. એટલે કે બાહ્ય પરિસ્થિતિ વાંકમાં હતી. પણ જો સામેનો પક્ષ હારે, તો તરત કહેવાશે કે એમનો નેતા જ નકામો છે, જનતાએ એમના અહંકારને પાઠ ભણાવ્યો. પોતાની જીત આપણી કાબેલિયત છે, સામાની જીત માત્ર તુક્કો છે.

આપણે પોતાની ભૂલો માટે સંજોગોના વકીલ બનીએ છીએ અને બીજાની ભૂલો માટે કડક જજ.