માણસનું દેવીકરણ

કોઈ સામાન્ય માણસને અચાનક ભગવાન બનાવી દેવાની આ જૂની માનસિક બીમારી છે. ગ્રીક ભાષામાંથી આવેલો આ શબ્દ છે: 'એપોથિઓસિસ'. એનો સીધો અર્થ થાય છે કોઈ મર્ત્ય માનવીને દેવત્વના સિંહાસન પર બેસાડી દેવો. પ્રાચીન રોમમાં બાદશાહ મરી જાય એટલે સેનેટ ઠરાવ પસાર કરીને એને દેવ જાહેર કરતી. આપણી સંસ્કૃતિમાં આ રોગ સદીઓથી વ્યાપી ગયો છે. આપણે માણસની ક્ષમતાઓની કદર કરીને અટકતા નથી. આપણે એની મૂર્તિ બનાવીને આરતી ઉતારવા માંડીએ છીએ.

આ આદત આદરની નથી, આળસની છે. જે ક્ષણે તમે કોઈ વ્યક્તિને દેવ બનાવી દો છો, એ જ ક્ષણે તમે એને ચકાસવાનો, એની ભૂલો પકડવાનો અને એને સવાલ પૂછવાનો અધિકાર ગુમાવી દો છો. રાજકારણમાં નેતાઓના મંદિરો બને છે, સિનેમાના કલાકારો પર દૂધના અભિષેક થાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ સામાન્ય મનુષ્ય મટીને પરમ સત્ય બની જાય, ત્યારે ત્યાં લોકશાહી કે વિવેકબુદ્ધિ મરી પરવારે છે.

આનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ આપણા મોટા સંયુક્ત કુટુંબમાં જોવા મળે છે. ઘરમાં એક વડીલ બાપુજી કે દાદા હોય, જેમણે ચાલીસ વર્ષ પહેલાં સંઘર્ષ કરીને પરિવારનો પાયો નાખ્યો હોય. કુટુંબ એમને માન આપે ત્યાં સુધી બધું બરાબર છે. પણ ધીમે ધીમે એમનું દેવીકરણ શરૂ થાય છે. એમનો શબ્દ એટલે વેદવાક્ય. એમનો લીધેલો ધંધાકીય કે અંગત નિર્ણય ક્યારેય ખોટો હોઈ જ ન શકે, એવી અંધશ્રદ્ધા પેઢી દર પેઢી ઘર કરી જાય છે.

દાદાએ આધુનિક ટેક્નોલોજી જોઈ નથી, બજાર બદલાઈ ગયું છે, પણ કોઈ નવી વાત કરવાની હિંમત નથી કરતું. જો દીકરો કે પૌત્ર એમની ભૂલ તરફ આંગળી ચીંધે, તો એને તર્કની ભૂલ નથી ગણવામાં આવતી, એને પાપ ગણવામાં આવે છે. જીવતા માણસને પ્રતિમા બનાવી દેવાથી ઘરનો વિકાસ રૂંધાઈ જાય છે. કોઈને દેવતા બનાવવાનો સૌથી મોટો ભોગ એ લોકો પોતે બને છે જે હાથ જોડીને ઊભા રહે છે.

માણસને ભગવાન બનાવવાની જરૂર નથી; એને માત્ર ભૂલો કરવા દેવાની છૂટ આપો.