ભૂલનું વિસ્તરણ

કોઈ પણ ભૂલ સુધારવાનો પરંપરાગત રસ્તો કયો? માણસને વારંવાર કહેવું કે તું સાચું કર, ભૂલ ન કર. આ પદ્ધતિ ધીમી છે અને મોટા ભાગે નિષ્ફળ જાય છે. ભૂલનું વિસ્તરણ એટલે ભૂલને અટકાવવાને બદલે જાણીજોઈને તેને મોટી કરવી. તેને એટલી હદે વધારી દેવી કે શરીર અને મગજ તેને નજરઅંદાજ જ ન કરી શકે. જ્યારે ખામી અસહ્ય બની જાય છે, ત્યારે સુધારો આપોઆપ અને બમણી ઝડપે થાય છે.

આ વિચાર મોટર લર્નિંગ એટલે કે શારીરિક હલનચલન શીખવાની પ્રક્રિયામાંથી આવ્યો છે. સંશોધક ચિયારા મિલાનીઝ અને તેમના સાથીઓએ વર્ષ ૨૦૦૮ના એક સંશોધનપત્રમાં આ પદ્ધતિ દર્શાવી હતી. ગોલ્ફ કે શૂટિંગ જેવી રમતોમાં ખેલાડી જો ડાબી તરફ સહેજ ચૂકતો હોય, તો કોચ તેને બળજબરીથી વધારે ડાબી તરફ ધકેલે છે. શરીર તરત જ એ અતિરેક સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને જાતે જ કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. મગજ સૂક્ષ્મ ભૂલોની ઉપેક્ષા કરે છે, પણ વિરાટ ભૂલને તરત પકડી પાડે છે.

આ મોડેલ માત્ર રમતમાં નહીં, વ્યવહારમાં પણ એટલું જ કારગત છે. નાની સમસ્યાઓ આપણને અનુકૂળ થઈ જાય છે. આપણે તેની સાથે જીવતા શીખી જઈએ છીએ. એ જ આપણી ખરી કમનસીબી છે. જ્યાં સુધી તકલીફ સામાન્ય દુખાવો બનીને રહે છે, ત્યાં સુધી કોઈ ઈલાજ શોધતું નથી. પણ જ્યારે એ જ દુખાવો ભયાનક અવાજ કરે, ત્યારે સમાધાન તાત્કાલિક લાવવું પડે છે.

અમદાવાદની એક જૂની સોસાયટીનો દાખલો લો. પાણીની મુખ્ય પાઈપલાઈનમાં એક નાનું લીકેજ હતું. રોજ સો-બસ્સો લિટર પાણી વેડફાતું. દર રવિવારની મિટિંગમાં સભ્યો કહેતા કે રીપેર કરીશું, પણ કોઈ પ્લમ્બર બોલાવતું નહીં. નવી કમિટીના સેક્રેટરીએ કંટાળીને જાણીજોઈને મુખ્ય વાલ્વ ખોલી નાખ્યો અને લીકેજ ત્રણ ગણું વધારી દીધું. બે કલાકમાં આખી સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં ઢીંચણસમાણું પાણી ભરાઈ ગયું. સભ્યોની મોંઘી ગાડીઓ ડૂબવા લાગી. પરિણામ? બે કલાકમાં પ્લમ્બર આવી ગયો અને પાઈપ કાયમ માટે બદલાઈ ગઈ. નાની ભૂલ સહન થાય છે, પણ વિરાટ ભૂલ સામે સિસ્ટમ ઘૂંટણિયે પડે છે.

જે ખામી આંખે ન ખૂંચે તેને મોટી કરી બતાવો, માણસો જાતે જ રસ્તો શોધી લેશે.