અગમેમ્નોન અસર

ગ્રીક પુરાણકથાનો રાજા અગમેમ્નોન યાદ રાખવા જેવો માણસ છે. ટ્રોય જીતવા નીકળેલા આ રાજાના વહાણો દરિયામાં અટવાઈ ગયા, કારણ કે હવા અનુકૂળ નહોતી. દેવોને રાજી કરવા અને પોતાનો અહંકાર જીતવા માટે એણે પોતાની જ દીકરી ઇફિજેનિયાનો ભોગ ચડાવી દીધો. સૈન્ય આગળ વધ્યું, ટ્રોય જીતી લીધું, પણ ઘર પાછળ બરબાદ થઈ ગયું. 'અગમેમ્નોન અસર' એટલે વ્યક્તિગત મહત્ત્વાકાંક્ષા ખાતર પોતાના જ માણસોનો નિર્દયી ભોગ લેવાની નેતૃત્વની માનસિકતા. પરિણામ ગમે તે આવે, સત્તાવાન વ્યક્તિ પોતાના લક્ષ્ય પાછળ અંધ બનીને સાથીદારોનું બલિદાન આપી દે છે.

આ વિચાર કોઈ એક તાજેતરના પ્રયોગશાળાના સંશોધનમાંથી નથી આવ્યો. આ સંકલ્પના પ્રાચીન સાહિત્યમાંથી ઊતરીને આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને નેતૃત્વના વિશ્લેષણમાં પહોંચી છે. પૅટ્રિક વ્હેલન જેવા વિચારકોએ વિનાશક નેતૃત્વના સંદર્ભમાં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. જ્યારે નેતા સંસ્થા કરતા મોટો થઈ જાય છે, ત્યારે તે વિજયની કિંમત પોતાની નહીં પણ બીજાની ચામડીથી ચૂકવે છે.

આ અસર પાછળ માત્ર ક્રૂરતા નથી હોતી, એક વિકૃત નૈતિકતા પણ હોય છે. નેતા એવું માનવા લાગે છે કે તેનું મિશન એટલું પવિત્ર છે કે તેની આડે આવતી કોઈપણ લાગણી કે માણસ ગૌણ છે. કોર્પોરેટ જગતમાં ટાર્ગેટ પૂરા કરવા ટીમના માણસોને માનસિક રીતે નીચોવી નાખતા બોસ આનું જીવતું ઉદાહરણ છે. પ્રોજેક્ટ સફળ થાય છે, એવોર્ડ બોસને મળે છે, પણ ટીમના શ્રેષ્ઠ માણસો બળીને ખાખ થઈ જાય છે. સત્તા જ્યારે વિવેક ગુમાવે ત્યારે કુરબાની બીજાની જ મંગાય છે.

આપણી રમતગમતની દુનિયા આ રોગથી ભરેલી છે. ઓલિમ્પિક કે એશિયન ગેમ્સ આવે ત્યારે ફેડરેશનના બાબુઓ અને કોચ પદક લાવવા માટે કિશોર વયના એથ્લેટ્સ પર અમાનવીય દબાણ કરે છે. ઈજા છુપાવીને રમવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે, પેઈનકિલરના ઇન્જેક્શન ઠોકી દેવાય છે. કુસ્તી, વેઈટલિફ્ટિંગ કે જિમ્નાસ્ટિક્સમાં મેડલ આવી જાય તો ફોટો મંત્રી અને સેક્રેટરી સાથે છપાય છે. પણ પેલા ૧૮-૧૯ વર્ષના ખેલાડીનું શરીર જિંદગીભર માટે ખોડંગાઈ જાય છે. રમતવીર ફેંકાઈ જાય છે, બાબુનું પ્રમોશન પાકું થઈ જાય છે. આ શુદ્ધ અગમેમ્નોન અસર છે.

જે વિજયની કિંમત તમારા જ માણસોના લોહીથી ચૂકવવી પડે, તે વિજય નહીં પણ વ્યવસ્થિત કરેલી હત્યા છે.