લાગણીનું નામકરણ

ગુસ્સો આવે ત્યારે મોટાભાગના લોકો કાં તો બરાડા પાડે છે અથવા તેને મનમાં ઘૂંટી રાખે છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે આ બંને રસ્તા ભૂલભરેલા છે. મનોવિજ્ઞાનમાં એક સરળ સાધન છે: અફેક્ટિવ લેબલિંગ. અંદર ઉકળતી લાગણીને સાચો શબ્દ આપી દો. તમે જ્યારે મનોમન સ્વીકારો છો કે 'મને અત્યારે ભય લાગી રહ્યો છે' અથવા 'હું અપમાનિત અનુભવું છું', ત્યારે મગજનો ખળભળાટ અડધો શાંત થઈ જાય છે. મનની અંદર ચાલતા તોફાનને ચોક્કસ નામ આપવું એટલે તેની લગામ હાથમાં લેવી.

યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયાના ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ મેથ્યુ લિબરમેને એફએમઆરઆઈ સ્કેન દ્વારા આ ઘટના સાબિત કરી. જ્યારે આપણે ભયભીત કે ક્રોધિત હોઈએ છીએ, ત્યારે મગજનો એમિગ્ડલા નામનો હિસ્સો ભડકે બળે છે. પણ જેવી વ્યક્તિ પોતાની લાગણીને શબ્દમાં ઢાળે છે, તરત જ મગજનો આગળનો ભાગ—પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ—સક્રિય બને છે. પરિણામે લાગણીનું કેન્દ્ર ઠંડું પડે છે. બૌદ્ધ સાધુઓ સદીઓથી કહેતા આવ્યા છે કે સાક્ષીભાવ રાખો. વિજ્ઞાને ફક્ત તેનું નવું સ્કેનિંગ મશીન મૂક્યું છે.

આપણે લાગણીઓને છુપાવવામાં શૂરવીર છીએ. 'કંઈ નથી થયું' એ આપણું રાષ્ટ્રીય જૂઠાણું છે. તકલીફ એ છે કે વણબોલાયેલી લાગણીઓ અંદર સડી જાય છે અને પછી ખોટી જગ્યાએ ફૂટે છે. ઓફિસનો ક્રોધ ઘરમાં પત્ની કે બાળકો પર નીકળે છે. જો એ જ ક્ષણે માણસ પોતાની જાતને કહી દે કે 'હું અસહાયતા અનુભવી રહ્યો છું', તો મગજ લડવા-ભાગવાની આદિમ વૃત્તિ છોડીને વિચારવાનું શરૂ કરે છે.

સુરતના હીરા બજારમાં મહિધરપુરાની સાંકડી ગલીઓ યાદ કરો. એક મોટા વેપારી પાસેથી લાખો રૂપિયાના પોલીશ્ડ હીરાનું પેકેટ આવ્યું અને સામે પાર્ટીએ પેમેન્ટ અટકાવી દીધું. દલાલ નરેશભાઈની છાતીના ધબકારા વધી જાય છે. બ્લડ પ્રેશર ચડી ગયું છે. સામાન્ય રીતે માણસ અહીં સામેવાળાને ગાળો ભાંડશે અથવા હાર્ટ એટેકની તૈયારી કરશે. પણ જો નરેશભાઈ ઊંડો શ્વાસ લઈને કાગળ પર લખી નાખે: 'મને મારી આબરૂ જવાનો ભય છે', તો તરત જ એમના મગજનો હોબાળો ઓસરી જશે. નામ પડતાં જ રાક્ષસનું કદ ઘટી જાય છે.

જે દર્દને ભાષા નથી મળતી, તે રોગ બની જાય છે. લાગણીનું સાચું સરનામું શોધો, હિસાબ આપોઆપ પતી જશે.