પાંચ ગણો નિયમ

ધંધામાં ખર્ચ કરવો સહેલો છે, વળતર માપવું અઘરું છે. 'ફાઈવ એક્સ રૂલ' સીધો હિસાબ માંડે છે: ગ્રોથ કે માર્કેટિંગ પાછળ ખર્ચાતા દરેક એક રૂપિયા સામે કંપનીની તિજોરીમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ રૂપિયાની નવી આવક આવવી જોઈએ. જો તમે દસ લાખ રૂપિયાની જાહેરાત કરો અને સામે ફક્ત બાર લાખનો માલ વેચાય, તો તમે વેપાર નથી કરતા, નુકસાનની ઉજવણી કરો છો. આ નિયમ કોઈ જાદુઈ ફોર્મ્યુલા નથી, પણ મૂડીનું સત્ય છે.

આ વિચાર આધુનિક સ્ટાર્ટઅપ અને એન્ટ્રપ્રિન્યોરશિપ સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. સાહસિકો અને રોકાણકારોએ જોયું કે ગ્રોથ માટે થતા ખર્ચાઓમાં જો પાંચ ગણી ટોપ-લાઈન આવક ન મળે, તો ઓપરેશનલ ખર્ચ, પગાર અને પ્રોડક્ટ બનાવવાની પડતર બાદ કર્યા પછી હાથમાં ધૂળ જ બચે છે. વ્યાપાર જગતનો આ અલિખિત નિયમ હવે માર્કેટિંગ બજેટ ચકાસવાની કસોટી બની ગયો છે.

આ નિયમ શા માટે જરૂરી છે? કારણ કે મોટાભાગની બ્રાન્ડ્સ વહેમમાં જીવે છે. સોશિયલ મીડિયા પર કરોડો વ્યુઝ મળે એટલે માલિકો માને છે કે ધંધો વધ્યો. વ્યુઝથી બેંક ખાતા નથી ભરાતા. ગ્રોથ માટે લગાવેલી મૂડી જો યોગ્ય ગુણાકાર સાથે પાછી ન ફરે તો કંપની પોતાની જ કમાણી કોર્પોરેટ ફેન્સી સ્કીમોમાં બાળી નાખે છે. પાંચ ગણા વળતર વગરનું સ્કેલિંગ એ વાસ્તવમાં આત્મહત્યાની ધીમી પ્રક્રિયા છે.

ધારો કે અમદાવાદની એક જૂની પેકિંગ-ફૂડ બ્રાન્ડ પોતાના નવા ખાખરા બજારમાં ઉતારે છે. માર્કેટિંગ મેનેજર સોશિયલ મીડિયા ઈન્ફ્લુએન્સર્સ અને હોર્ડિંગ્સ પાછળ પચાસ લાખ રૂપિયા ખર્ચી નાખે છે. કેમ્પેઈન પૂરું થાય ત્યારે નવું વેચાણ માત્ર સાઠ લાખનું થાય છે. મેનેજર દાવો કરે છે કે આપણે નફામાં છીએ. પણ રોકાણ સામે પાંચ ગણી, એટલે કે અઢી કરોડની આવક ન થઈ હોય તો ઉત્પાદન, પેકિંગ અને ડીલરના કમિશન ગણતાં કંપની ખાડામાં ગઈ છે. આ હિસાબ વગર બ્રાન્ડિંગ માત્ર તાયફો છે.

જે ખર્ચ પાંચ ગણી આવક પેદા ન કરે, તે ગ્રોથ નથી પણ વ્યવસ્થિત લૂંટ છે.