પાંચ સેકન્ડનો નિયમ

વિચાર અને અમલ વચ્ચે પાંચ સેકન્ડની એક ખતરનાક ખાઈ છે. તમને કોઈ સારું કામ કરવાની પ્રેરણા થાય, અને જો તમે પાંચ સેકન્ડમાં શારીરિક રીતે હલનચલન ન કરો, તો મગજ એ વિચારનું ગળું ઘોંટી નાખે છે. મગજનું મૂળ કામ તમને આરામમાં રાખવાનું છે, જોખમથી બચાવવાનું છે. એટલે જેવી કોઈ મહેનતની વાત આવે કે તરત અંદરનો આળસુ વકીલ દલીલો શરૂ કરી દેશે. બહાના તૈયાર થઈ જશે. પાંચ સેકન્ડનો નિયમ કહે છે: ઊંધી ગણતરી કરો—૫, ૪, ૩, ૨, ૧—અને ઊભા થઈને કામે લાગી જાઓ.

આ વિચાર અમેરિકન લેખિકા મેલ રોબિન્સે ૨૦૧૭માં પોતાના પુસ્તકમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેઓ પોતે ડિપ્રેશન, દેવું અને પથારીમાંથી ન ઊઠી શકવાની આદત સામે લડી રહ્યાં હતાં. એક સવારે ટીવી પર રોકેટ લૉન્ચ થતું જોયું. કાઉન્ટડાઉન પૂરું થતાં જ રોકેટ છૂટે છે, વિચારવાનો સમય નથી હોતો. તેમણે બીજા દિવસે સવારે એલાર્મ વાગતાં જ ઊંધી ગણતરી કરી અને પથારી છોડી દીધી. કોઈ જાદુ નથી, ન્યુરોસાયન્સની સાદી યુક્તિ છે. ઊંધી ગણતરી કરવાથી મગજનો સભાન ભાગ સક્રિય થાય છે અને ટેવવશ ચાલતી આળસ અટકી જાય છે.

આપણે આખી જિંદગી 'મૂડ બનશે ત્યારે કરીશું' એવા ભ્રમમાં વેડફી નાખીએ છીએ. મૂડ ક્યારેય જાતે નથી બનતો. ઉત્સાહ એ કામનું પરિણામ છે, કારણ નથી. જ્યારે તમે પાંચ સેકન્ડ કરતાં વધુ થોભો છો, ત્યારે ડર અને સંકોચ મોટો થઈ જાય છે. સભામાં પ્રશ્ન પૂછવો હોય, કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે વાત કરવી હોય કે અઘરો ફોન જોડવો હોય—વિલંબ હંમેશાં હાર તરફ દોરી જાય છે.

ધારો કે તમે સોસાયટીના નવરાત્રિ મંડળ કે મંદિર-ટ્રસ્ટની મિટિંગમાં બેઠા છો. હિસાબમાં સ્પષ્ટ ગોટાળો દેખાય છે અથવા લાઉડસ્પીકરના અવાજ અંગે કોઈ નક્કર વાત મૂકવાની છે. તમારા મનમાં સાચો મુદ્દો ચમકે છે. પણ તમે પાંચ સેકન્ડ રાહ જોઈ લો છો. તરત મગજ કહેશે: 'તારે શું પંચાત? વડીલો બેઠા છે, માથાકૂટ થશે.' બસ, મુદ્દો મરી ગયો. જો ૫, ૪, ૩, ૨, ૧ ગણીને હાથ ઊંચો કરી દીધો હોત, તો વાત બહાર આવી ગઈ હોત.

મગજને વિચારવાની મંજૂરી આપશો તો એ કાયરતાની તરફેણમાં જ ચુકાદો આપશે; નિર્ણય સેકન્ડોમાં લેવાય છે, વર્ષો તો માત્ર પસ્તાવામાં વીતે છે.