૨૧/૯૦નો નિયમ

કોઈ પણ નવી આદત પાડવા માટે ૨૧ દિવસ જોઈએ અને એ આદતને કાયમી જીવનશૈલી બનાવવા માટે ૯૦ દિવસ જોઈએ. આ ફોર્મ્યુલા સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. ગણિત સાવ સીધું છે: પહેલા ત્રણ અઠવાડિયા તમે રોજ ઘસરકો પાડો એટલે મગજમાં નવો ચીલો પડે. આદત બનવા લાગે. પછીના ૬૯ દિવસ એટલે કે કુલ ત્રણ મહિના એ જ ક્રમ જાળવી રાખો, એટલે એ કામ શ્વાસ લેવા જેટલું સહજ બની જાય.

આ વિચારનો પાયો ૧૯૬૦ના દાયકામાં પ્લાસ્ટિક સર્જન મેક્સવેલ માલ્ટ્ઝના અવલોકનમાં હતો. એમણે નોંધ્યું કે દર્દીને પોતાનો નવો ચહેરો સ્વીકારતા કે કપાયેલો પગ ભૂલતા અંદાજે ૨૧ દિવસ લાગે છે. સમય જતાં આ વાત આદતોના વિજ્ઞાન સાથે જોડાઈ ગઈ અને આગળ જતાં મોટિવેશનલ લેખકોએ એમાં ૯૦ દિવસનો ઉમેરો કરી આખો નિયમ બનાવી દીધો. આ કોઈ કડક ન્યુરોસાયન્સ નથી, પરંતુ મનને શિસ્તબદ્ધ રાખવાનો સચોટ મનોવૈજ્ઞાનિક રોડમેપ છે.

આ નિયમનું અસલ મહત્વ એ છે કે તે માણસને અનિશ્ચિતતામાંથી મુક્ત કરે છે. જ્યારે આપણે કોઈ મોટો બદલાવ શરૂ કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી મોટો થાક એ વિચારનો હોય છે કે 'આ મારે ક્યાં સુધી ખેંચવાનું?' ૨૧ દિવસનો ટાર્ગેટ મનને તત્કાળ શરૂઆત કરવા મનાવી લે છે. એક વાર ૨૧ દિવસ પૂરા થાય એટલે નાનો વિજય મળે છે. એ જીત પછી ૯૦ દિવસ સુધી ખેંચવું અશક્ય લાગતું નથી.

ગાંધીનગરમાં રહીને જીપીએસસી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતો નિલેશ વિચારો. પહેલા દિવસે સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને દસ કલાક વાંચવાનો ઉત્સાહ બધામાં હોય છે, પણ ત્રીજા દિવસે હવા નીકળી જાય. જો નિલેશ આ નિયમ પકડે, તો તેણે પહેલા માત્ર ૨૧ દિવસ સુધી રોજ સવારે છ વાગ્યે લાઈબ્રેરી પહોંચવાની લડાઈ લડવી પડે. ૨૧ દિવસ પછી શરીરને આંચકો લાગતો બંધ થઈ જશે. ૯૦ દિવસ સુધી આ જ દિનચર્યા ખેંચાઈ ગઈ, પછી એ શિસ્ત નહીં રહે, એનું લોહી બની જશે.

મોટા સંકલ્પો કાગળ પર સારા લાગે છે, પણ પરિણામ માત્ર કૅલેન્ડર ગણવાથી જ મળે છે; ૨૧ દિવસ શરૂઆત માટે અને ૯૦ દિવસ કાયમ માટે.